Б.Шүүдэрцэцэг: Дондогдулам хатнаар бахархах, бас сүрдэнэ | News.MN

Б.Шүүдэрцэцэг: Дондогдулам хатнаар бахархах, бас сүрдэнэ

Хуучирсан мэдээ: 2018.04.15-нд нийтлэгдсэн

Б.Шүүдэрцэцэг: Дондогдулам хатнаар бахархах, бас сүрдэнэ

Б.Шүүдэрцэцэг: Дондогдулам хатнаар бахархах, бас сүрдэнэ

Зохиолч Б.Шүүдэрцэцэг буюу Чанрав овогт Баатарсүрэнгийн Тогтохбаяр Эх дагина Ц.Дондогдуламын тухай бичсэн “Хүйлэн огторгуйн заадас буюу Эх дагины өчил” романы нээлт өнгөрөгч долоо хоногт боллоо.

Улсын эх дагина, Тус ачлалт, Тунгалаг чандмань, Далай дайчин, Ялгуусан дагина, Эрх цагаан дара, Эрдэнэ сэцэн ноён Цэндийн Дондогдулам хатан 1874-1923 оны хооронд амьдарч байжээ. Эх дагина XX зуунд Монголын түүхэнд тодорсон хамгийн эрх мэдэлтэй хатан байсан түүхтэй.

Зохиолч Б.Шүүдэрцэцэг долоон жилийн өмнөөс Эх дагинын тухай романыхаа судалгааны ажлыг эхэлж, түүний төрсөн нутаг Хөвчийн жонон бэйсийн хошуу, одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Адарга сум, өссөн нутаг Өмнөдэлгэр сум, Балдан Брэвун хийд зэрэг бусад түүхэн газруудаар явж, нутгийн хүмүүстэй уулзан аман судалгаа хийжээ.

‘Аз хур’ номын дэлгүүрт болсон номын нээлтийн үеэр зохиолч Б.Шүүдэрцэцэгтэй ярилцсанаа хүргэе.

-Та Эх дагина Ц.Дондогдуламын тухай роман бичнэ гэж эртнээс хэлж байсан. Өнөөдөр номын нээлт болж, уншигчдын гарт очиход бэлэн болжээ. Эндээс яриагаа эхэлье?

-Эх дагина Ц.Дондогдуламын тухай роман бичих санаа одоогоос долоон жилийн өмнө төрж байсан. 2011 онд “Ану Хатан” романыг бичээд хэвлэлтээс гаргасан үед энэ санаа төрсөн юм. Би өөрөө ч сонгоогүй. Тэр жил Эх дагинын төрсөн нутаг одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Адарга суманд хатдын өргөө нээлтээ хийсэн. Хатдын өргөөг шав тавихаас эхлүүлээд нээлтээ хийхэд нь хүртэл  Монголын нийгэмд нөлөө бүхий эмэгтэйчүүд оролцож байсан. Тухайн үед УИХ-ын гишүүн асан Д.Арвин санаачилж, Ардын жүжигчин Н.Сувд,  А.Долгор гээд олон хүн хүрэлцэн ирсэн. Энэ нутагт Хатдын өргөө барих болсон шалтгаан нь тэндээс Төрийн хоёр их хатан төрсөнд гол утга учир нь байсан. Тэр нь улсын Эх дагина Цэндийн Дондогдулам, мөн түүнийг нас барснаас хойш ганцхан жил Богдын хатан байсан Гэнэнпил гэдэг эмэгтэй юм. Энэ хоёр эмэгтэй хоёул Баян-Адарга сумаас төрсөн байдаг. Тэгээд энэ том арга хэмжээнд уригдан оролцох үеэр зочидтой ярилцаж байхад романыг бичих хүсэл төрсөн. Тухайн үед Д.Арвин гишүүн кино хиймээр байна, зохиолыг нь бич гэж хэлж билээ.

-Зохиолоо хэдийнээс бичиж эхлэв?

-2011 онд Хатдын өргөөний нээлтийн арга хэмжээнд оролцсоны дараа эхэлсэн. Тухайн үед “Ану хатан” киноны төсөл эхэлчихсэн, ажил ид ундарч байлаа. Хоёр ажлыг зэрэг эхлүүлэх үед тэр бүр зохиолдоо төвлөрч чаддаггүй байсан. Ингээд Ц.Дондогдуламын тухай романы ажлаа түр орхисон юм. Харин гурван жилийн дараа бичсэн зүйлээ эргэн хартал санаанд хүрээгүй тул шууд л устгачихсан. Тухайн үед 100 гаруй хуудсыг устгасан. Тэгээд л судалгаагаа хийж эхэлсэн түүхтэй.

-Тэгэхээр Их дагинын судалгааны ажил бараг долоон жил үргэлжилсэн байх нь ээ?

-Юм бүхэн цаг хугацаатай. Тухайн үед би энэхүү романаа яаж биччихээгүй юм гэдэгтээ их баярладаг. Тийм ч учраас би зуун хуудас бичсэн мөртлөө компьютерийнхээ delete товчийг дарсандаа харамсдаггүй.  “Хотол цагаан гүнж” романыг бичиж дууссаны дараа энэ агуу хатны тухай бичих судалгааны ажилд орсон. Үүнд олон хүний сэтгэл, зүтгэл тусалсан. Ганцаараа бол миний хүч чадал энэ романыг бичиж дуусахад хүрэхгүй байсан. Юуны түрүүнд, Их дагинын өлгий нутаг Баян-Адаргын хатдын өргөөг санаачлагч М.Мөнхбатад их талархаж байдаг. Өнгөрсөн намар энэ хүнтэй хамт Хэнтий аймгийн дөрвөн сумаар явж, судалгааг хийсэн. Тэгсэн Их дагинын төрсөн нутаг нь Хөвчийн Жонон Бээсийн хошуу байсан. Энэ хошуу Чингис хааны өлгий нутаг, “Нууц товчоо”-д гардаг энэ хошуу одоогийн долоо, найман сумыг хамарсан халхын хамгийн том баян хошуу байсан юм билээ. Их дагиныг бага байхад нь аав нь дархан аварга Б.Бат-Эрдэнийн нутаг одоогийн Өмнөдэлгэр суманд очиж байсан түүхтэй. Их дагинын бага нас Чандманы голд өнгөрсөн юм билээ. Энэ мэтчилэн түүхийн их зүйл гарч ирсэн. Бид тухайн үед Их дагинын нүүдэллэж байсан газраар аялсан. Нутгийн иргэдийн аман хууч яриаг их сонссон. Ингэж судалгааны ажил олны хүний зүтгэлээр бий болсон.

-Судалгааг хийж байхад тань шашин болон түүхийн талын зөвлөхүүд байсан уу?

-Эх дагина Ц.Дондогдулам Балданбэрээвэн хийдийн орчим Чандмань гол гэж сайхан нутагт өссөн юм билээ. Тэр нутагт Богдтой танилцах хүртлээ амьдарч байсан гэдэг. 1913 онд Их дагина болсон хойноо нутагтаа очсон түүхтэй. Зөвхөн шашны зөвлөх гэхэд Гаржүд Үржин Пэрэнлайлин хийдийн хамба, гэвш Д.Тайвансайхан, гэвш А.Эрдэнэбат, бурханч Д.Ухаанзаяа зөвлөсөн. Түүхийн талаас түүхийн ухааны доктор Д.Энхцэцэг, Богд хааны музейн захирал О.Мэндсайхан, Чойжин ламын сүм музейн захирал Д.Отгонсүрэн нарт их талархаж байна. Эрдэмтэд дундаас их хатны түүхийг нэг л хүн судалдаг. Тэр хүн бол Монгол Улсын Их Сургуулийн багш, доктор Д.Энхцэцэг юм. Д.Энхцэцэг багш маш том зөвлөмж, зөвлөгөөг өгсөн. Тэр хүний ач тус их байлаа. Ер нь их олон хүн тус болсондоо. Энэ бүгдийн дараа бичихэд тодорхой эх сурвалжууд бий болсон. Судалгааг анх 2011 онд нутагт нь очсоноос хойш өнөөдрийг хүртэл бүхий л боломжоороо хийсэн.

-Та энэхүү “Хүйлэн огторгуйн заадас буюу Эх дагинын өчил” романыг олон нийтийн хүртээл болгохоос өмнө Эх дагинын тухай нийтлэл гаргаж байсан шүү дээ?

-Судалгааны талаас бичих зүйлтэй болчихсон байсан. 2015-2016 онд Эх дагинын тухай “Эх дагина Ц.Дондогдулам Бээжин, Делид үл хөдлөх хөрөнгөтэй байв” гэсэн нийтлэл бичсэн. Тухайн үед судалгаатай болчихсон. Энэ нийтлэл сэтгүүл, grandnews зэрэг вэб хуудсуудаар олон удаа гарсан байдаг.

-Та Эх дагина Ц.Дондогдуламыг цөөн үгээр тодорхойлбол?

-Эх дагина XX зуунд Монголын түүхэнд тодорсон хамгийн эрх мэдэлтэй хатан байсан. Мөн нийгэмд хамгийн их нөлөө үзүүлсэн, эд баялаг хураасан хатан байжээ гэдэг нь тодорсон. Энэ хүнээр бахархах, заримдаа сүрдэх сэтгэл догдлолтой болжээ. Эх дагинын дараа Д.Сүхбаатар жанжны гэргий Янжмаа гуайг нэрлэж болох байх. Янжмаа гуай нэг хэсэг Бага хурлын дарга байсан. Мөн олон улсын эмэгтэй манлайллын түүхэнд Азийн анхны эмэгтэй ерөнхийлөгч гэж орж байсан юм билээ.

-Одоо та ямар бүтээл дээр ажиллаж байна вэ?

-Эх дагинын тухай романыг бичих үед их ядарсан. Одоо нэг хэсэгтээ тайван байна даа.

Б.ШҮҮДЭРЦЭЦЭГ:

“Хүйлэн огторгуйн заадас буюу Эх дагины өчил” роман

  • Хянан тохиолдуулсан: Д.Болдхуяг
  • Хавтасны зураач Ч.Солонго
  • Хавтасны дизайн: Д:Пүрэвсүрэн, П.Долгион
  • Уран бичигч: Б.Оюунсайхан
  • Хянагч: Б.Гантигцэцэг
  • Хэвлэлийн эх бэлтгэсэн: Д.Оюун
  • Хэвлэх үйлдвэр: ‘АДМОН ПРИНТ’ ХХК

“Хүйлэн огторгуйн заадас буюу Эх дагины өчил” романы хэсгээс:

“Гэгээнтэн хүүд жижигхэн мөнгөн аягатай сүү амсуулж, Юндэндоо хэмээх нэр хайрлан, баруун чихэнд нь гурав шивнэлээ.

-Хүү минь, чи энэ цагаас манай хүүхэд болов. Би вээр ээж нь, Богд Гэгээнтэн чиний аав нь боллоо.

-За … гэж хүү дуугаран, амтат бор еэвэн үмхлэв. Би хүүг тэврэн зүүн хацрыг нь үнэрлэвээс, жаахан амьтан утаар шүүрс алдсанаа, зүүн хөхөн тушаа нүүрээ нааж билээ. Сэтгэл минь өмрөөд л явчихав. Ингэж нялх амьтныг энгэртээ наах сан гэж эхийн зөв совингоор хүсээд байж.

Гэвч Юндэндоо хэзээ ч Гэгээнтэн бид хоёрыг ижий, аав хэмээн дуудсангүй. Маргааш нөгөөдрөөс нь намайг Алиа, Гэгээнтнийг Онио гэх болсон агаад, хожмоо өргөж авсан хүүхдүүд бүгд бид хоёрыг тэгж дуудсан юм даг” хэмээн Богд хаан, Эх дагина хоёрын хүүхэд үрчилж өсгөж байсан тухай өгүүлжээ.

Зохиолч энэ романыг бичнэ гэдгээ олон жилийн өмнөөс зарласан тул уншигчдын дунд хүлээлттэй байсан юм. Ийнхүү Эх дагина Дондогдуламын тухай “Хүйлэн огторгуйн заадас буюу Эх дагины өчил” роман хэвлэлтнээс гарч номын санд тавигджээ. 

Зохиолч Б.Шүүдэрцэцэг буюу Чанрав овогт Баатарсүрэнгийн Тогтохбаяр 2002 онд анхны номоо хэвлүүлснээс хойш “Домогт Ану хатан”, “Үүлэн хээтэй орчлон”, “Хотол цагаан гүнж” романууд бичжээ. Мөн “Туужууд”, “Үйсэн дээрх бичээс”, “Сувдан даруулга” тууж өгүүллэгийн түүвэр, “Тоорын өнгөт уруул” шилмэл өгүүллийн түүвэр, “Хүслийн цахлай”, “Сэтгэлийн анир” зэрэг арав гаруй ном бичсэнээс гадна хүний эрхийн сонгодог туурвил “Анне Франкийн өдрийн тэмдэглэл”, “Дэлхийн алдартай эмэгтэй зохиолчид” номыг орчуулж эрхлэн хэвлүүлжээ.

24 сэтгэгдэл

News.mn сайтад сэтгэгдэл оруулахад анхаарах зүйлс

Avatar

Зочин 2018-04-15 66.181.181.139

"Ану хатан" шигээ л битгий байгаасай билээ.

Avatar

Зочин 2018-04-15 175.223.45.227

21 р зуунд фёодлоороо амьдарч байгаа монгол гэж нэг улс байна булш ухаж хувцасныхаа загварыг авна үлгэр уншиж тархиа цэнэглэнэ эртний малын хулгайчуудын ажил амьдрлыг өөрийн хэв маяг болгож авна толгой дараалан мухар сүсэгтэй уулнаас айна уснаас айна модноос айна тэнгэр дуугахад айна энэ авгай шиг үлгэр эртний дломог судлаачид тэрэнд нь их нэмэр болох юм

Avatar

GUZEET 2018-04-15 202.21.98.236

АЖИЛ ХИЙЖ БАЙГАА ХҮН ЭЛДЭВ ШҮҮМЖЛЭЛД ӨРТДӨГ. ХИЙГҮЙ НЬ ШҮҮМЖИЛДЭГ ДЭЭ. МАНАЙ МОНГОЛЧУУД ГАЙГҮЙ ЯВААДАА ЕР НЬ ДУРГҮЙ ДЭЭ. ЭНЭ НЬ ЦУСАНД НЬ ШИНГЭСЭН БАЙДАГ БӨЛГӨӨ.

Avatar

Зочин 2018-04-15 66.181.183.224

ХҮҮХЭД ЗАЛУУЧУУДАД ЗӨВӨЛХӨД , ИЙМ ЮМ УНШИЖ ХЭЛБЭРДЭЖ БАЙХААР ЭНЭНЭЭС ХАВЬГҮЙ ДЭЭГҮҮР БИЧИГДСЭН НОМНУУД ХҮНИЙ НЭГ НАС ХҮРЭЛЦХЭЭРГҮЙ ИХ БАЙГАА ШҮҮ .

Avatar

Dorj 2018-04-15 120.17.228.248

j****r nohduud hutsaldana, jingiin tsuvaa yavsaar

Avatar

Уншигч 2018-04-15 103.9.90.98

Үгүй тэгээд уншсан судалсан, бичсэн хүмүүс нь хаана байна, зүгээр л уншаач дээ. Хүнд гай болоогүй өөрийнхөөрөө хийгээд л явж байгаа хүн байхад юунд ингэтлээ атаа хорсол, зэвүүцэл төрнө вэ, манай Монголчууд ийм нэг атгаг, атгын чинээ болчихсон, үхэхийн цондон байх даа, атгын чинээ байгаа юм чинь дараа нь хуруун чинээ болоод тэгээд бүр байхгүй болохын л дохио, өөрсдөөсөө хор биш, гэгээ цацруул хүмүүс ээ.

Avatar

Залхалт 2018-04-15 213.143.48.110

Иймэрхүү ядцан дүр эсгэсэн нас нь 40 гар яваа эмэгтэйчүүд одоо болимоор юм.нэр нь нээх сонин эрвээхэй шиг …угаасаа худлаа юм бол худлаа л байдаг.хөгжиж буй буурай орны сэтгэхүй нь баян мэдлэгтэй гоё ганган хувцаслалт мундаг лут царай гаргаж гайхуулж явдаг тэгвэл жинхэнэ баян эрдэмтэй хүмүүс даруухандуу амьдардаг.баян харагдах шаардлагагүй хичээдэггүй гэсэн үг.иймэрхүү ядцан нөхдүүдийг харахаар өмнөөс нь залхахийн.жиргээгээр бас хэдэн жайжсан эмэгтэйчүүд бий бий.

Avatar

Зочин 2018-04-15 178.164.198.126

Уул нь үнэхээр судлах шаардлагатай маш том түүхэн хүн юм байгаа юм, коммунист үзэл суртлын үед л түүхийг нь дараад их муухайгаар албаар олон түмэнд ойлгуулсан болохоос жирийн нэг хатан ч бишээ. Шүүдэрцэцэгийн оронд арай сайн зохиолч энэ сэдвийг барьж авс бичээсэй гэж хүсч байсан юм. Мэнд-Ооёо, Аюурзана нараас өөр сайн зохиолч байхгүй болчодд байна, тэр орон зайг нь сайн дурын хэдэн хүүхэн шалидар булидар гэсэн номнуудаараа л эзлээд байна даа. Яаая гэхэв, цаг нь ийм болсым да. Зохиолч Төрбат бас Дондогдулам хатан гээд роман гаргасан байна дээ. Уншсан, их хичээж бичсэн боловч нуршуу болсон байна лээ.

Avatar

irgen 2018-04-15 121.57.13.192

Hordoj uhlee yu ta nar hehe

Avatar

Зочин 2018-04-15 64.119.26.139

Xezeenii ch xamaagyi xatanguud aztai yumaa. Roman bichyyleed

Avatar

irgen 2018-04-15 202.21.127.169

Халхын Сайн ноён ханыг хордуулж алсныг нь бичсэн үү.

Avatar

Зочин 2018-04-15 202.21.106.158

Ану хатан гэдэг шигээ хүн унших аргагүй, давсгүй шөл шиг юм л бичсэн биз.

Avatar

Зочин 2018-04-15 103.9.90.98

бүтээж

Avatar

Зочин 2018-04-15 103.9.90.98

Хүн юм бичсэний төлөө бүүр өмдөндөө юу яах нь ээ. Бас болоогүй уншиж магадгүй хүмүүсийг угтуулаад доромжлоод авч. Ээ хөөрхий яана даа. Уншиж үзээд голж байвал өөр хэрэг, хүн бүрт таалагдах албатай ч биш. Маш их сууж ядарч бичиж байгаа шүү дээ. Уран зохиол гэдэг чинь тоглоом биш, шаналан байх гэж бодож байна. Ялангуяа түүхэн хүний тухай бараг баримтат роман гэсэн үг байх, их судалж бичиж таарна. Өөрөө юу мүтээж, хийчихээд хүн доромжилдог юм бол арчаагүй амьтас юм даа.

Avatar

Галдан 2018-04-15 66.181.180.212

Нэр нүүрээ нуусан сэтгэгдэлчид ээ!
ТА НАРТ ЖОРЛОНД НААДАГ ҮГИЙГ САНУУЛЪЯ.
ЗӨВ ХҮНИЙ ҮЙЛДЭЛ НҮДНЭЭС ДАЛД БАЙСАН Ч ЗӨВ БАЙДАГ.
Уран зохиолын тухай ийм бүдүүдлэш ёс бус үгээр ярьдаггүй юм аа. Мэдэхгүй өол оймс гутлаа л ярьцгаа ха ха

Avatar

Галдан 2018-04-15 66.181.180.212

Би уншсан хүн учраас хэлж байна. Энэ доорх заримууд шиг уншаагүй байж сургаар яриагүй. Хатантны дотоод сэтгэл, мөн чанар, амьдралын ээдрээ, түүхэн үйл явц зэргийг тун чамбай уялдуулан гаргаж чаджээ. Шүүдэрцэцэг их өсчээ, аргагүй. Энэ дашрамд хэлэхэд шүүмжийг шүүхэд өгөөгүй, доромж, ялгаварлалыг нь өгсөн Нөгөө хүн ч гэмээ ойлгоод өөрөөуучлал гуйгаад дууссан юм билээ.

Avatar

Зочин 2018-04-15 66.181.179.41

БИЧСЭН НОМОНД НЬ ШҮҮМЖ БИЧСЭН ХҮНИЙГ ШҮҮХЭД ӨГСӨН ГЭСЭН . ХЭЗЭЭ Ч ХААНА Ч БАЙГААГҮЙ ОНИГОО

Avatar

Зочин 2018-04-15 43.228.131.110

Түүхийн зохиолыг олон жилийн судалгаа дүгнэлтээр бичдэг болохоос шар сонины өгүүлэл бичдэг энэ авгай бичнэ гэж ёстой байхгүй.

Avatar

Зочин 2018-04-15 108.208.122.34

Нөхөртэйгээ таарсан хэл ам хэрүүл шуугиан хов жив болсон өөдгүй эм байнлээ дээ Хүний байдал мэдэгддэг дээ Шал хиймэл худлаа дүр эсгэсэн Монгол оронд өчнөөн мэдлэгтэй дотортой жинхэнэ зохиолч нар байнаа байна Чи бол зүгээр л нэг эрээчигч төдий шүү дээ Нээх амбиц хөөцөлдөх гээд явцан Бусад зохиолч нар шигээ эрдэмт хүн дөлгөөн гэдэг шиг даруу бөгөөд сүрлэг цаанаа л нэг гэгээтэй байж сурмаар энэ чадахгүй л дээ Цөвүүн цаг ирэхэд цөвтсөн хүмүүс толгойд гэгчээр элдэв янзын хачин сонин улс төрчид энэ мэтийн эрээвэр хураавар зохиолчид эсэн шидийн юм үзэхнээ Авьяасгүй юмнууд од болох гээд яадцан байгааг харах таагүй онцгүй байна

Avatar

baagii 2018-04-15 211.255.183.92

Ene setguulch garchigaa ch zuv oilgomjtoi bichihgui um daa.

Avatar

Бат 2018-04-15 59.153.113.250

Нэг найз бүсгүй нь өөрийгөө түүхч гээд л байдаг юм байна лээ. Байгалийн ухааны хүн байж түүхэн зураг их цуглуулдаг үздэг гээд л сошиалд тавьсан байна лээ

Avatar

Pu 2018-04-15 204.102.252.130

Ereechikh dontoi khuukhen gej unen yum bn. Asuultand khariulj baigaa ni yag galzuu khun shig Baterdene avargiin nutag ch geh shig. Anu khatan bol Purev guain Manan Budangiin khuulbar sh dee.

Avatar

иргэн 2018-04-15 202.21.100.211

өнгөрсөн зун Шаргалжуутад тааралдсан. Рашаан дээр нэг эмээг загнаад рашаанаас холд би яараад байна гэж загнаад л балай элий авгай. ойрхоноос харсан чинь түй чёрт

Avatar

Уншигч 2018-04-15 202.70.34.70

МАШ ИХ РЕКЛАМТАЙ ХҮҮХЭН ЮМ ДАА. БОЛЖ Л БАЙНА ШДЭЭ. МАНАЙ УРАН БҮТЭЭЛЧИД ИЙМ БОЛОХ ХЭРЭГТЭЙ.

NewsMN Гар утасны хувилбар Татах
NEWS.mn

Мэдээллийн эх сурвалж