Өнөөдөр иргэдийн өдөр тутмын амьдрал банкны карт, гар утасны банк болон цахим төлбөр тооцоотой салшгүй холбоотой болжээ. Өглөө ажилдаа явахдаа нийтийн тээврийн төлбөрөө картаар төлөхөөс эхлээд өдрийн хоол, дэлгүүрийн худалдан авалт, такси, онлайн үйлчилгээ гээд өдөр тутмын хэрэглээнийхээ дийлэнх хэсгийг банкны картаар төлдөг болсон цаг. Энэ нь төлбөр тооцоог хурдан, хялбар болгож байгаа ч нөгөө талдаа ганцхан анхаарал болгоомжгүй үйлдлээс шалтгаалан хэдэн зуун мянган төгрөгөөр хэмжигдэх хохирол хүлээх эрсдэлийг бий болгож байна.

Банкны карт гээгдсэн ч PIN код нь бусдад мэдэгдээгүй учраас дансан дахь мөнгө аюулгүй гэж хэрэглэгчид бодох нь бий. Гэвч контактлесс буюу зайнаас уншуулдаг картын хувьд энэ ойлголт бүрэн зөв биш юм. ХААН Банкны нийтэлсэн картын нөхцөлд Монгол Улсад контактлесс картаар 50 мянган төгрөг хүртэлх дүнтэй гүйлгээг PIN кодгүй хийх боломжтой гэж заасан байдаг. Өөрөөр хэлбэл карт бусдын гарт орсон тохиолдолд эзэмшигчийн PIN кодыг мэдэхгүй байсан ч тодорхой хэмжээний төлбөр хийх боломжтой гэсэн үг. Энэ нь хэрэглэгчийн өдөр тутмын төлбөр тооцоог хялбарчилсан шийдэл боловч картаа алдсан мөчөөс эхлэн яг тэр давуу тал нь эрсдэл болж хувирч болзошгүй.

Тухайлбал, иргэн картаа гээгдүүлснээ тэр даруй мэдэлгүй явсаар байтал данснаас нь хэд хэдэн удаагийн контактлесс гүйлгээгээр нийт нэг сая орчим төгрөг зарцуулагдсан тохиолдол гарчээ. Тухайн иргэн PIN кодоо хэнд ч өгөөгүй, нууц үгээ алдаагүй. Гэсэн ч картын биет хэлбэр нь бусдын гарт орсон учраас PIN код шаардахгүй гүйлгээ хийх боломж бүрдсэн байна.

Монголбанк 2020 оны долдугаар сард картын контактлесс гүйлгээнд PIN код шаардахгүй байх босгыг 10 мянган төгрөгөөс 100 мянган төгрөг болгон нэмэгдүүлсэн. Ингэснээр банкууд уг дээд хязгаарын хүрээнд өөрийн эрсдэлийн бодлого, техникийн нөхцөлдөө тохируулан босго тогтоох боломжтой болсон бөгөөд ХААН Банкны нийтэлсэн нөхцөлд Монгол Улсад 50 мянган төгрөг хүртэлх контактлесс гүйлгээнд PIN код шаардахгүй гэж заасан байна.

Нэг удаагийн гүйлгээний дүн бага мэт харагдавч карт эзэмшигчийн хувьд эрсдэл хуримтлагдах боломжтой. Жишээлбэл, 49 мянган төгрөгийн нэг гүйлгээ дансыг хоослохгүй байж болох ч ийм төрлийн хэд хэдэн гүйлгээ дараалан хийгдвэл хохирол хэдэн зуун мянган төгрөгт хүрч болно. Харин тухайн гүйлгээнүүд банкны системд хэвийн бус давтамжтай хийгдсэн эсэх, эрсдэлийн хяналтын системээс анхааруулга өгсөн эсэх нь тусдаа асуудал юм.

Тэгэхээр картаа алдсан иргэн PIN кодоо хамгаалсан ч дансны мөнгөө бүрэн хамгаалсан гэсэн үг биш. Харин банкны хувьд зөвшөөрөлгүй гүйлгээний дараалал, давтамж, байршил, дүн зэрэг үзүүлэлтээр эрсдэлийг илрүүлэх боломж бий эсэх нь хэрэглэгчийн хамгаалалтын чухал хэсэг болж байна. Ялангуяа нэг картаар богино хугацаанд дараалсан олон контактлесс гүйлгээ хийгдсэн тохиолдолд систем тухайн үйлдлийг ердийн хэрэглээ гэж үзсэн үү, эсвэл сэжигтэй гүйлгээ гэж илрүүлсэн үү гэдэг асуулт гарч ирнэ. Хэрэв эрсдэлийн хяналтын систем ажилласан боловч гүйлгээг зогсоогоогүй бол ямар шалгуураар тухайн гүйлгээг зөвшөөрсөн бэ гэдгийг банк тайлбарлах шаардлагатай. Харин хэрэглэгч картаа алдсан даруйдаа банканд мэдэгдээгүй бол хариуцлагын асуудал өөрөөр тавигдана.

Карт гээгдсэн даруйд банканд мэдэгдэж, картыг хаалгах нь хамгийн эхний бөгөөд хамгийн чухал алхам. ХААН Банкны мэдээллээр харилцагч картаа түр хаах, идэвхгүй болгох боломжтой бөгөөд банкны мэдээллийн төвийн 1800-1917 дугаарт холбогдож болно. Харин зөвшөөрөлгүй гүйлгээ аль хэдийн хийгдсэн бол тухайн гүйлгээг банканд нэн даруй мэдэгдэж, маргаантай гүйлгээний шалгалт хийлгэх шаардлагатай.

Цагдаагийн байгууллагын мэдээллээр банкны данс болон цахим төлбөртэй холбоотой залилангийн хохирол сүүлийн жилүүдэд тэрбум төгрөгөөр хэмжигдэх болсон байна. Нэг жилийн хугацаанд л гэхэд Кибер гэмт хэрэгтэй тэмцэх газрын Шуурхай ажиллагааны хэлтэс 10.17 тэрбум төгрөгийн хохиролтой 1,736 дуудлага, мэдээлэл хүлээн авчээ.

Үүнээс 827 тохиолдолд банкны дансны шилжилт хөдөлгөөнд хязгаарлалт тогтоож, 6.38 тэрбум төгрөгийн гүйлгээг хязгаарласан байна.

Эдгээр тоо нь картаа алдсан нэг иргэний нэг сая төгрөгийн хохиролтой шууд адил кейс биш. Гэсэн хэдий ч мөнгө зөвшөөрөлгүйгээр гарсан даруйд банк болон хууль сахиулах байгууллагад мэдээлэхийн ач холбогдлыг харуулж байна. Учир нь мөнгө цааш шилжих тусам гүйлгээний мөрөөр тогтоох, хөрөнгийг царцаах, хохирлыг нөхөн төлүүлэх ажиллагаа улам хүндрэх эрсдэлтэй.

Тиймээс асуудлын гол нь зөвхөн иргэн картаа алдсан эсэхэд биш, харин карт алдагдсан үед хэрэглэгчийн дансанд байгаа мөнгийг банкны систем ямар хэмжээнд хамгаалж чаддаг вэ гэдэгт оршино. Монголбанк контактлесс гүйлгээний PIN кодгүй босгыг нэмэгдүүлснээр төлбөр тооцоог илүү хялбар болгосон. Харин хэрэглэгчийн хувьд нэг удаагийн 50 мянган төгрөгийн гүйлгээ бага мэт боловч картаа алдсан нөхцөлд энэ босго хэд хэдэн удаагийн гүйлгээгээр хуримтлагдаж, хэдэн зуун мянган төгрөгийн хохирол үүсгэх боломжтой.

Өөрөөр хэлбэл, цахим төлбөрийн системийн аюулгүй байдлыг зөвхөн хэрэглэгчийн болгоомжлол дээр бус, банкны системийн эрсдэлийг илрүүлэх, хянах, таслан зогсоох чадвартай нь хамтад нь үнэлэх шаардлагатай болж байна.