Хувийн хэвшлүүд төрийг тэжээж хүчрэхгүй болсноо учирлаж, данхгар бүтцээ танахыг сануулсаар байгаа ч Засгийн газар үг авсангүй.

УИХ-д өргөн барьсан Монгол Улсын 2027 оны төсвийн хуульд  улсын төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогыг 41 их наяд 280 тэрбум төгрөг,  зарлагыг 43 их наяд 586 тэрбум, алдагдал 2 их наяд 306 тэрбум төгрөг байхаар тооцсон нь жилийн дотор төсвийг 10 их наяд төгрөгөөр тэлсэн төлөвлөлт болов.

Улс орнууд бүтээмжид суурилж төсвөө тэлдэг бол Монгол Улс уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтөд дулдуйдан урсгал зардлаа тэлдэг жишиг тогтов.

Тэр хэрээр төсвийн орлогын 90 хүртэлх хувийг бүрдүүлдэг хувийн хэвшил, иргэдийн нуруун дээр ирэх татварын ачаа хүндрэх нь тодорхой болж байна.

Уг нь УИХ хаврын чуулганаараа Засгийн газраас өргөн мэдүүлсэн Татварын ерөнхий хуулийг батлахдаа ирэх онд татварын ачааллыг 3.6 их наяд төгрөгөөр бууруулах зохицуулалтыг тусгаж өгсөн. Гэвч Засгийн газар төсвийг тэлснээр татвар, хураамжаас орж ирэх орлогыг нэмэгдүүлэх замаар зардлыг санхүүжүүлж, зантгар бүтцээ тэжээх болж байна. Нэг ёсны зардал тэлснээр татварын ачааллыг хөнгөлөх амлалт үлгэр болж хувирна гэж ойлгож болно.

Мөн Засгийн газрын “Рио Тинто” групптэй хийж байгаа Оюутолгой төслөөс ногдол ашиг авах тухай хэлэлцээр дуусаагүй, хэдий хэмжээний ногдол ашиг авахаа Ерөнхий сайд, Сангийн сайд хэн хэн нь тоогоор илэрхийлж чадахгүй атлаа юунд зарцуулахаа иргэдээс асууж шийднэ гэх “шоу” хийв.

Ингэж улсын төсвөөр тоглож болохгүй.

Оюутолгой төслөөс ногдол ашиг орж ирэхгүй болбол яах юм. Татвар, хураамжаа нэмж, төсвийн орлого нэмэгдүүлэх юм уу. Аль эсвэл сураагүй юм биш гээд хуульдаа өөрчлөлт оруулж, өрийн босгоо өөрчлөөд зээл авах юм уу.

Бас болоогүй ээ, төрийн өмчит компаниуд нь алдагдал үйлдвэрлэхээс цаашгүй, удирдлагынх нь томилгоо улстөрчдөөс бүрэн хараат, сааль өгдөг гарын таван хуруунд багтах компаниудаа дээдчүүд нь “өмчилчихсөн” суухад 10 төрийн өмчит компанийн хувьцааг дэлхийн хөрөнгө оруулагчдад санал болгож, 500 сая ам.долларын гадаадын хөрөнгө оруулалтыг эх орондоо татна гэх Ерөнхий сайдын мэдэгдэл бол хоосон амлалт юм.

Энэ асуудалд эдийн засагч нар байр сууриа тодорхой илэрхийлэх болсон. Тухайлбал, эдийн засагч Р.Даваадорж “Зарчмын хувьд зөв шийдвэр. Гэхдээ500 сая ам.доллар татна гэдэг тоон амлалтыг бодит болгох нэн хэцүү. Гадаадын хөрөнгө оруулагч “төрийн өмчит компани” гэдэг нэрэнд мөнгө өгөхгүй. Ашиг, өсөлт, сайн засаглал, ил тод байдал зэргийг дүгнэж байж, мөнгө гаргах эсэхээ шийднэ. Монголын ТӨК-иудын нийт ашиг өндөр харагддаг ч гол ачааг “Эрдэнэт”, “Эрдэнэс Тавантолгой” зэрэг цөөн уул уурхайн компани бүрдүүлдэг. Ер нь ТӨК-ийн засаглал сул, үр ашиггүй зардал хэвээр байгаа.

Өмнө нь ч 2022-2023 онд 26 ТӨК-ийг IPO хийнэ гэж зарлаад хэрэгжсэн нь Төрийн банк, Монголын хөрөнгийн бирж хоёр л байна. 500 сая ам.доллар гэдэг ойролцоогоор 1.8 их наяд төгрөг буюу Монголын хөрөнгийн зах зээлийн нийт үнэлгээний 13 орчим хувьтай тэнцэх мөнгө. Тиймээс эхлээд ТӨК-иудаа цэгцэлж, олон улсын аудит, хараат бус ТУЗ, мэргэжлийн менежменттэй болгож байж хөрөнгө оруулагч дуудах нь ядахдаа эрүүл харагдах байлгүй.

IPO гэдэг чинь алдагдалтай ТӨК-ийг ашигтай болгодог шидэт эм ердөө биш.

Дэлхийн хөрөнгө оруулагчид Монголын эрх баригчдын “хуруу, хумсаа нэн гүнзгий дүрсэн” ТӨК-ийг аврах гэж ирнэ гэж байх уу. Үгүй гэж би баттай хэлнэ” гэж мэдэгдэв.

Эдийн засгийн өсөлт нь иргэддээ наалдахаа больж, инфляц нь 13 хувь заан, 2026 оны төсвийнх нь алдагдал оны төгсгөл рүү 3.5 их наяд төгрөгт хүрч, төрийн албан хаагчдын цалин, ахмад настны тэтгэврийг ч тавих чадамжгүй болтлоо дордсон атал шинэ баян цээж өвчтэй гэдгийн адилаар ирэх оны төсвийг энэ оныхоос 10 их наядаар тэлэн оруулж ирсэн нь эдийн засагт ассан галыг улам өрдөх болж байна.

УИХ ийм их тэлэлттэй төсвийг танаж, улс эх орныхоо эдийн засгийн чадамжид тохируулж баталж өгөхгүй бол үнэндээ хувийн хэвшлүүд сөхөрч гүйцлээ.

Өдөр тутам шахам нэг үндэсний үйлдвэрлэгч хаалгаа барьсан тухай бараан мэдээ цацагдах болсоор удлаа. Тэр бүгдийн ард монгол хүн бүр ажлын байраа алдаж байна.

Иргэд өдөр тутмын хүнсээ худалдан авах чадваргүй болж, талхаа таллаж, ургамлын тосоо грамлаж авдаг айл өрхийн тоо нэмэгдэх боллоо.

Монголбанк инфляцийг хязгаарлах зорилгоор бодлогын хүүгээ 0.5 хувиар нэмж, 12.5 хувьд хүргэснээр зээлийн хүү өсч, тэр хэрээр хувийн хэвшлүүдэд ирэх зээлийн дарамт ч нэмэгдэх нь тодорхой болов. Хэрвээ УИХ эдийн засгийн нөхцөл байдлаа зөв үнэлж, ашиггүй хөрөнгө оруулалт, үр ашиггүй урсгал зардлыг танахгүй бол монголчуудын хувьд Ерөнхийлөгчид л найдах ганц сонголт үлдэж байна.

Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар 2024 оны наймдугаар сард Монгол Улсын 2025 оны төсвийг боловсруулахдаа улсын нэгдсэн төсвийн нийт орлогыг 33.9 их наяд төгрөг, зарлагыг 35.8 их наяд төгрөг байхаар тооцож УИХ-д мэдүүлээд Ерөнхийлөгчийн хориг тавиулсан удаатай. Одоо УИХ, Ерөнхийлөгч нар хэрхэхийг харцгаая. Улсаа бодох нь уу, Н.Учралд найр тавьж, налах нь  уу гэдэг Монгол Улсын 2027 оны төсвийн хуульд ямар реакци үзүүлэхээс тодорхой болно.

Ер нь бол УИХ Засгийн газартаа хяналт тавих үүрэгтэй. Тэр ч утгаараа зардлыг хэт тэлсэн төсөв Засгийн газар өргөн мэдүүлсэн нөхцөлд УИХ хазаарлаж, хасах бүрэн эрх нь бий. Хэрвээ УИХ энэ үүргээ хэрэгжүүлж чадахгүй бол тарсан нь дээр шүү.

Г.ХОРОЛ