УИХ-ын гишүүн М.Бадамсүрэн: 

Монгол Улсын эдийн засгийн асуудалтай холбоотой чухал асуудал учраас дэмжиж байгаа. Гэхдээ бодлогын хувьд анхаарал зүйлс байна. Тухайлбал, Газрын тосны үйлдвэр нь төрийн өмчит газар. Гэтэл бидэнд газрын тосоо олборлох төрийн өмчит олборлолт, хайгуулын компани алга. Өөрөөр хэлбэл гадаадын компанийн хараат. Монгол Улсын нийт газрын тосны 95%-ийг зөвхөн Дорнод аймгийн нутгаас олборлодог тул энэ асуудлыг гадарлана. Тэгэхээр үйлдвэрийнхээ түүхий эдийг яаж хангах вэ гэдгийг Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яамнаас асууя. Хоёрдугаарт, Үйлдвэртэй холбогдуулан хоёр хөрштэйгөө хэрхэн хамтарч ажиллах талаар төлөвлөж байгаа юу. Түүхий эдээ хойд хөршөөс эсвэл Казахстанаас авна гэж яриад байгаа. Газрын тос тээвэрлэлт их нарийн технологитой. Ихэвчлэн  дамжуулах хоолойгоор тээвэрлэдэг. Авто зам эсвэл төмөр замаар тээвэрлэнэ гэвэл өртөг маш өндөр. Тиймээс технологийн их онцлог сонголттой бүтээгдэхүүн учраас түүхий нефтээр хангана гэдэг их том асуудал. Үүнийг юу гэж үзэж байна вэ? 

Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдинням:

-Нэгдүгээрт, Газрын тосны үйлдвэрийн түүхий эдийг тасалдуулах ажилд манай монголын төрийн шат шатны байгууллагууд системтэйгээр ажилласан юм шиг эсэргүү үйлдлүүд зөндөө хийсэн. 1991 онд байгуулагдсан бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ, 30-аад жил тамлаад хаячихсан. Яривал олон юм бий. Газрын тосны харилцааг Ашигт малтмалын харилцаагаар шийдэж торгосон асуудал шүүх дээр очоод ойлгомжгүй шийдэгдсэн. Удахгүй Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай хуулийг дагуулаад олон улсын гэрээ хэлэлцээртэй холбоотой асуудлыг оруулж ирнэ гэж төлөвлөж байгаа.

Монгол Улс 1,2 сая тонн хүртэлх түүхий эдийг өөрсдөө олборлодог байсан бол хөрөнгө оруулагч ААН-тэй хийсэн төрөл бүрийн маргаанаас болж 300 мянга болсон.

Тийм учраас бид дунд хугацаандаа ОХУ болон бусад улсаас түүхий тос авч ирж үйлдвэрийнхээ түүхий эдийг монголынхтой хамтруулж хийх ажлыг хийж байна. Дээрээс нь төрийн өмчит ААН байгуулаад хайгуул судалгаа хийнэ гэдэг асар үнэтэй тоглоом. Татвар төлөгчийн мөнгөөр хайгуул хийнэ гэдэг эрсдэлтэй. 

 УИХ-ын гишүүн А.Ариунзаяа:

-Монгол Улс гадаадын зээл тусламж аваад 74 төсөл 13,8 их наяд төгрөгийн үлдэгдэлтэй байгаа. Үүнийгээ зарцуулахгүй байгаа.  1,3 их наяд төгрөгөөр зээлийн ашиглалт энэ жилийнх шиг явах юм бол эдгээр төслүүд хэрэгжих хугацаа нь 5-10 жилээр хойшилно.Үүнийг дагаад зардал нь нэмэгдэнэ. Хүүгийн төлбөр болон зээлийн үйлчилгээний төлбөр нэмэгдэнэ. Төслүүдийн үр өгөөж , түүнчлэн эдийн засгийн үр ашгийг хүртэх хугацаа хойшилно. Энэ нөхцөл байдал өрийн таазтай огт холбоогүй. Гагцхүү төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулиар нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн тэнцлийн алдагдал эс үгүй бол  ашиг 2 хувьтай тэнцэнэ  гээд хуульчлаад өгчихсөн. Энэ нь  төсвийн нэгдсэн орлого, нэгдсэн төсвийн зарлага хоорондоо хоёрхон хувийн зөрөөтэй байж болно гэсэн үг. Ашигтай эсвэл алдагдалтай. Үүнд баригдаж, урсгал зардал цалин хөлс бусад  бүхий л зарлагын хэмжээ өндөр байгаа учраас үлдсэн жоохон орон зайн дээрээ суурилаад энэ зээл ашиглалтаа оруулаад байгаа юм. Энэ хэлэлцэж байгаа хууль  хүүхэд хуурч байгаа юм шиг энэ хоёр төсөл энэ хязгаарт орохгүй шүү гэж байгаа юм. Энэ чөдөр тушаа болж буй  2 хувь буюу Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 19-ийн 9-ийг өөрчлөх хэрэгтэй.  2017 онд 10,4 хувь байсан. Чөдөрлөсөөр байгаад хоёр хувиас илүүгүй байна гээд оруулсан. Энэ хоёр төслийн төсвийн тэнцвэржүүлсэн алдагдлын хэмжээнд тооцохгүй гэсэн байна. Ямар ялгаатай юм. Энэ хязгаараа больчих" гэдэг байр суурь илэрхийлэв. 

УИХ-ын өнөөдрийн чуулганы эхэнд Гадаад зээлийн ашиглалт, үр ашгийг нэмэгдүүлэх тухай хуулийн төслийн талаар Сангийн сайд З.Мэндсайхан танилцуулав. Тэрбээр, "2011 оноос эхлэн нэн хөнгөлөлттэй нөхцөл өөрчлөгдөж Монгол Улс энгийн болон хөнгөлөлтэй зээлд хамрагдах болсон. Харин 2024 оноос эхлэн манай улс дунджаас дээгүүр орлоготой улс болсон тул арилжааны нөхцөлтэй зээл авахаар зээлийн нөхцөл өөрчлөгдөж байна. Нийт зээлийн төслүүдийн 13.8 их наяд төгрөгийн ашиглагдаагүй үлдэгдлийн 89 хувь нь 2026-2029 онд хэрэгжиж дуусах гэрээ хэлэлцээртэй байгаа нь ирэх гурван жилд зээлийн ашиглалтыг нэмэгдүүлэх бодлогын арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх үндэслэл бөгөөд зээлийн ашиглалтыг УИХ-аар соёрхон баталсан хэлэлцээрийн хугацаанд багтаан хэрэгжүүлэхгүй тохиолдолд төслийн хугацаа хойшлох өртөг өсөх хүүгийн болон үйлчилгээний зардал нэмэгдэх улмаар хөрөнгө оруулалтын төслүүд хугацаандаа ашиглалтад ороогүйгээс үүдэн нийгмийн ач холбогдол эдийн засгийн үр өгөөж саарах бодит эрсдэлийг бий болгож байна. Энэ мэт зарим төслүүд 5-10 жилээр хойшлох эрсдэл бий. Тиймээс уг төслийг УИХ-д өргөн мэдүүлээд байна" гэв. 

Уг хуулийн төсөлтэй холбогдуулан гишүүд асуулт асууж, хариулт авав.

УИХ-ын гишүүн Г.Хосбаяр: 

-Өмнө нь орж ирээд дэмжэгдээгүй хуулийн төсөл байна. Миний хувьд өмнө нь орж ирэхэд дэмжиж байсан. Сүүлийн жилүүдэд бүтээн байгуулалтын зардал дэлхий нийтэд өсөж байна. Тийм учраас бид хэлэлцээр хийчихсэн авахад бэлэн болсон зээлийн ашиглалтаа авч ашиглаж улс орныхоо бүтээн байгуулалтыг эрчимжүүлмээр байна. Манай улсын дэд бүтэц хэдэн арван хувиар хоцрогдсон. Тийм учраас дэд бүтцээ шийдэх хэрэгтэй. Ажил хийхийн тулд мөнгө хэрэгтэй.  үүнд нэн хөнгөлөлттэй, урт хугацааны гадаад зээл хэрэгтэй байна. Өнөөдрийн байдлаар яг авч ашиглах боломжтой хэдэн төгрөгийн гадаад зээл байгаа вэ. Үүнийг дотор нь эрэмбэлсэн үү?

Сангийн сайд З.Мэндсайхан: 

-1991 оноос хойш Монгол Улс 10,4 тэрбум ам.доллар буюу 33.4 их наяд төгрөгийн төслийн зээлийн хэлэлцээр байгуулсан. Өнөөдрийн байдлаар 6.1 тэрбум ам.доллар буюу 19.6 их наяд төгрөгийг ашигласан байна. Харин 4.3 тэрбум ам.доллар буюу 13.8 их наяд төгрөгийн зээлийн хэлэлцээрийг ашиглаж чадаагүй байна.

УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин: 

-Засгийн газар өөрөө өөрийнхөө ажлыг өөрөө хийдэг баймаар байна. Төсвийн хүрээгээс гадуур төсвийн сахилга батыг алдагдуулж болзошгүй авсан зээлийнхээ ашиглалтыг нэмэгдүүлэх бодлогоо өөрсдөө өргөн барьж УИХ-д оруулах хэрэгтэй. Гэтэл Засгийн газар заль хэрэглэж гишүүдээр өргөн бариулдаг. Дараа нь ямар нэг асуудал үүсвэл өөрсдөө араа даана гэж байгаа юм шиг, өөрсдөө ард нь нуугддаг. Үүнээс чинь болж гүйцэтгэх эрх мэдэлд худалдагдсан гишүүд байгаа юм бишүү гэсэн хардлагыг олон нийтэд төрүүлж байна. Улмаар энэ хууль өмнө нь хоёр удаа буцсан. Харин зарчмын бөгөөд суурь шинжтэй алдаагаа засаад өнөөдөр өөрсдөө оруулж ирж байгаа нь сайн хэрэг. Парламент гэдэг бол төлөөлөл хууль тогтоох Засгийн газарт хяналт тавих үндсэн чиг үүргээ хэрэгжүүлж байгаа. Гэтэл Засгийн газарт хяналт тавих ёстой сайдууд нь Засгийн газрын нэрийн өмнөөс төсвийг хоёр болгох төсвийн сахилга батыг алдагдуулах дараа нь хяналт тавихад буцаад ашиг сонирхлын зөрчил гардаг ажил хийхээ УИХ-ын гишүүд болих хэрэгтэй. Хамгийн гол нь Засгийн газар УИХ-ын гишүүдээр өөрсдийнхөө галтай сэдвийг бариулахаа болих ёстой" гэдэг санал хэлэв. 

УИХ-ын гишүүн Ө.Шижир: 

-Өргөн барьж байгаа энэ хууль дээр чинь Эрдэнэбүрэнгийн УЦС, Газрын тос боловсруулах үйлдвэр гээд хоёр том төсөл яригдаж байгаа. Гэтэл үүн дээр чинь ажиллах хүчний асуудал яригдана. Өөрөөр хэлбэл, энэ хоёр том төсөл дээр чинь ажиллах шаардлагатай мэргэшсэн монгол инженерүүд бий юу. Учир нь сүүлийн жилүүдэд гаднаас ажиллах хүч авах асуудал 30 хувийн өсөлттэй байна. Тухайлбал, 2025 онд дунджаар 16027 иргэн хөдөлмөрийн гэрээгээр ирж ажил эрхэлсэн байна. Он гараад өнөөдрийн байдлаар 11 мянга гарчхаад байна.  Өнгөрсөн жилийн бүтээн байгуулалтын оргил үед 23 мянга гаруй хүн гаднаас ирж ажилласан байна. Гэтэл  Монгол Улсын ажилгүйдлын түвшин 5,6 хувь ажилгүй 200 мянга орчим иргэн байна. Эдгээр хүмүүсийн ажлын байрыг хэрхэн хамгаалах юм. Энэ төсөл дээр чинь гаднын ажилчид болон дотоод ажилчдын харьцаа ямар байгаа юм. Гаднаас хүмүүс аваад ажиллуулчихдаг дараа нь энэ хоёр төсөл чинь ашиглалтад орох болчихдог. Гэтэл үргэлжлүүлээд ажиллах хүн бий юу. Дээрээс нь яг хэзээ ашиглалтад орох юм. Бид зээ аваад барьчихдаг эргүүлээд үүнийг төлнө. Төсөвь өртөг нь ямар шалтгаанаас нэмэгдсэн юм үүнийг мэдмээр байна. 

Сангийн сайд З.Мэндсайхан хариулт өгөв. Тэрбээр, Эрдэнэбүрэнгийн УЦС-ын төсөвт өртөг нэмэгдээгүй. Хийгдсэн ТЭЗҮ-ийн дагуу санхүүжилт нь хэрэгжээд явж байгаа. Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн хувьд анх Энэтхэгийн 1 тэрбум төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээлийн хүрээнд хэрэгжүүлж байгаа. Гэхдээ анх зээл олгохдоо Газрын тосны үйлдвэрт гэж олгогдоогүй байсан. Ингээд дараа нь Газрын тосны үйлдвэр барихаар болж ТЭЗҮ боловсруулахад 1,2 тэрбум ам.доллар болж төсөвт өртөг нэмэгдсэн. Улмаар сүүлд 2024 онд 467 сая ам.доллароор нэмэгдсэн. Ингээд нийт 1,7 тэрбум төгрөг болсон.

Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдинням Газрын тосны асуудлаар нэмэлт хариалт өгөв. 

-Бид одоогийн байдлаар зээлээ 25,6 хувьтай ашиглаж байгаа. Харин гүйцэтгэл 50 хувь руу орсон. Төсөл 2021 онд эхэлсэн буюу анхны санхүүжилтээ нэг жил гаруй хугацааны дараа авсан. дээрээс нь цоо шинэ салбар учир асуудал бас их бий. 550 ажлын байр бий болно. ШУТИС дээр 51 хүнийг энэ чиглэлээр тэтгэлэгтэй бэлдэж байна. Төсөл удахгүй ашиглалтад орох учир энэ оны сүүлээр энэ төслийг удирдаж авч явах 30-50 хүнийг бэлдээд байнгын ажлын байр дээр бэлдэнэ. Дараа нь түүхий эдээ гаргаад ирэхээр хэрхэн тээвэрлэх вэ гэдэг асуудал үүснэ. 200-300 цестерн вагоны асуудал яригдана. Монголын ААН-үүд үүнийг яаж зохицуулах вэ гээд төсөл эхлэхэд шаардлагатай ажлыг хийж байгаа. 

Газрын тосны үйлдвэр дээр одоогийн байдлаар 2500 хүн ажиллаж байгаа. Энэ жил зээлийн ашиглалт нэмэгдэхээр 4500 хүнийг бүтээн байгуулалт дээр ажиллуулах төлөвлөгөөтэй байгаа. Төсөл ашиглалтад орохоор 700 хүний ажлын байр бий болно. Харин Эрдэнэбүрэнгийн УЦС ашиглалтад орохоор 870 хүний ажлын байр бий болно гэж Сангийн яамнаас хариулав.