Эдийн засгийн хамгийн чухал хэсэг иргэдийн амьжиргаа хүндэрсэн гэдгийг хаа, хаанаа хүлээн зөвшөөрөх цаг иржээ. Монголд иргэдийн амьржиргааг илтгэдэг луужин гэж болох махны үнэ улаан зураас давж, аюултай түвшинд хүрэв. Инфляц дөрөвдүгээр сард 10.1 хувьд хүрч, өмнөх сараас 2.7 нэгж хувиар өссөн. Үүнд  махны үнэ ганцхан сарын дотор 13.3 хувь, жилийн өмнөхөөс 38 орчим хувиар өссөн нь голлон нөлөөллөө. Нийт инфляцийн 3.4 нэгж хувийг махны үнийн халалт дангаараа бүрдүүлэв. Махны үнэ тэнгэрт хадсаны шалтгаан нь ердөө нийлүүлэлт. Төр нийлүүлэлтийн сүлжээг доголдуулсны алдаа илэрч байна.

Махны үнийг төр зохицуулахгүй гэж худлаа. Төр хэдийнэ хутгалдчихсан. Татвар төлөгчдийн мөнгөнөөс мах бэлтгэн нийлүүлдэг аж ахуйн нэгжүүдэд жил бүр олон тэрбумын татаас өгч ирсэн. Нийслэл 2026 оны төсвөөс 8.7 тэрбум төгрөг хуваарилсан ч үргүй зардал болж хувирлаа.  Энэ мөнгөөр нийт 5000 тонн мах нөөцөлсний 60 хувь нь намар гаргасан хонины мах. Үлдсэн 40 хувь нь шүүслэг үхрийн мах. Хангалттай хүрэлцэнэ гэж сурталчилсан. Гэтэл махны үнэ энэ он гарсаар ийнхүү 40 орчим хувиар өсөв.

Өнгөрсөн намар нөөцийн мах бэлтгэж, төрөөс татаас авахаар 15 компани хүсэлт гаргаж, 9 нь шалгарч 8.7 тэрбум төгрөг авсан. Харамсалтай нь, тэд татвар төлөгчдийн халааснаас авсан мөнгөнийхөө ашгийг гаргаж, махны үнийг тогтвортой байлгах үүргээ биелүүлж чадаагүй ч, тэндэнд хүлээлгэх хариуцлагын талаар ярих хүн алга.

Сүүлдээ төр зах зээлийн зарчмаараа явж байсан компаниудыг хүчээр дуудаж авчраад мөнгө өгсөн болж хувирч байна. Үүнийг Улаанбаатар хотын захирагчийн ажлын алба зохион байгуулсан. Төрийн зохицуулалттайгаар махны үнийг хөөрөгдсөн энгийн жишээ энэ.

Нөгөө талаар нийслэлийн хүн амын махны хэрэгцээг бүрэн тооцоолж чадахгүй байна. Өнгөрсөн өвөл, хаврын махны хэрэгцээнд зориулж нийт 5016 тонн мах нөөцөлсөн. Энэ бол нөөцийн бэлтгэж нийлүүлэх ажлыг зохион байгуулсан Нийслэлийн захирагчийн албанаас зарласан албан ёсны тоо. Гэтэл Эдийн засаг, хөгжлийн сайд УИХ-ын байнгын хорооны хуралдаан дээр 8000 тонныг бэлтгэсэн гэж илт худлаа ярьж харагдсан.

Тэгвэл өнгөрсөн жил буюу 2025 оны өвөл 8713 тонн нөөцийн мах бэлтгэж, худалдаалсан байдаг. Тэр жил махны үнэ тогтвортой байсан. Түүнээс өмнө 2024 онд 7800, 2023 онд 9400, 2022 онд 12700, 2021 онд 11500 тонн гэх мэтээр энэ оныхоос харьцангуй их хэмжээний мах нөөцөлж иржээ. Өөрөөр хэлбэл, жил бүрийн нөөцийн мах бэлтгэсэн хэмжээний зөрүүнээс зах зээлд дутагдаж буй хэмжээг харж болохоор байна.

Яг өнөөдрийн байдлаар Улаанбаатар хотод нөөцийн мах худалдаалдаг дэлгүүрийн тоог цөөлсөн. Өнгөрсөн саруудад зохион байгуулсан өргөтгөсөн худалдааны үеэр иргэд нөөцийн махны худалдаанд урт дараалал үүсгэж, захын лангуун дээрх үнээс таван цаасны хямд мах авахаар булаацалдан зодолдож, бүлэг цагдаагийн хүчээр тараахтай ч таарч байлаа. Энэ бол төрийн зохицуулалттай махны үнийн хөөрөгдөл үүссэний дараагийн жишээ.

Зах зээл дээрх махны хувьд малчид өнгөрсөн өвлийг өнөтэй давж, тогтуун хаваржсан учраас малаа махлаж зарахыг тэр болгон хүсэхгүй байна. Ялангуяа зүүн аймгуудад махны үнэ намар ч буугаагүй. Хөдөө орон нутагт буй хадгалагдсан энэ үнийн өсөлт Улаанбаатар хотын иргэдийн халаасыг хоёроор үржигдэн тэмтэрсэн бөгөөд өнөөдөр зах, худалдааны төвүүдэд үхрийн мах 1 кг нь 35.000 төгрөгийн ханштай байгаа. Энэ өсөлт цаашид ч үргэлжилэхээр байна. Төр эдийн засгийн зохицуулалтад хөндлөнгөөс оролцсон гор нь эргээд иргэд, аж ахуйн нэгжүүдэд ирдэг гэдгийн бэлэн жишээ олон байна. Төрийнхөн зохицуулж чадахгүй харилцаанаас савраа татаж сурмаар байна.