Монгол сургуулийн захирал, доктор, гавьяат эдийн засагч Н.Дашзэвэгтэй Банкны тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн эргэн тойронд ярилцлаа.

-УИХ-аас Банкны тухай хуульд өөрчлөлт оруулах замаар гадаадын банкуудыг оруулж ирэх асуудал яригдаж байна. Энэ өөрчлөлтөөр гаднын банкууд орж ирэх үү?

-Ямар ч хууль гараад, гаднын ямар ч банк орж ирэх нөхцөл алга. Нөхцөл бүрдвэл хуульгүй байсан ч орж ирнэ.  Учир нь мөнгөний зах зээлийн савлагаа  их байна. Зээлийн зах зээлийн багтаамж бага, гадаадын хөрөнгө оруулалтай компани ховор, үнэт цаасны зах зээл үхмэл, хүн ам цөөн, тархан суурьшсан, гадаад өр ихтэй.  Инфляц, ханш  тогтворжоогүй.  Тэд 1-2 хувийн ашиг харна. Түүнийг нь инфляц,  төгрөгийн ханш 5-10 хувиар хэлбэлзээд идчихнэ. Монголбанк зах зээлээ хянах чадваргүй, мэргэжлийн бус хүмүүс удирддаг. Онилсон  инфляцаа  онож чадахгүй 20 жил боллоо. Ийм нөхцөлд гаднын банк орж ирэхгүй.

-Хууль санаачлагчид болон Монголбанкны ерөнхийлөгчийн зүгээс гаднын банкийг оруулж ирснээр өрсөлдөөн нэмэгдэж, зээлийн хүү буурна гэдэг тайлбар хэлж байна. Үнэхээр зээлийн хүү боломжтой юу?

-Гаднын банк мөнгөө аваад орж  ирлээ гэж бодоход зээлийн хүү буурахгүй. Учир нь  манай банкууд хадгаламжийг өндөр хүүгээр булаацалдан авч дамжуулж  ашиг олж байгаа. Гадаадын банк орж ирлээ гээд хадгаламжийн хүүгээ тэд бууруулж чадахгүй.  Хадгаламжийн хүүг ямар ч банк бусдаас түрүүлж бууруулахгүй тул зээлийн хүү буурахгүй. Хадгаламжийн өндөр хүү эдийн засгаа хорлож, хэдэн хүн мөнгө хүүлэн баяжиж байна.

Монголбанкны ерөнхийлөгчөөр мэргэжлийн бус, мөнгөний бодлогын “А”-гүй хүн томилогдсонд харамсаж  байгаа.

УИХ-ын дэд дарга Ж.Бат-Эрдэнийн өрөөнд энэ хуулийн төслийн талаар Монголбанкны баг 2026 оны гуравдугаар сард танилцуулсан. Бид мөнгө хүүлэлтийн эсрэг хуулийн төслөө   танилцуулах зорилготой уулзсан юм. Энэ үеэр С.Наранцогт ерөнхийлөгч зээлийн хүүг бодлогын хүүгээр бууруулдаг гэж сэтгэж ярьж чадахгүй байсан. Нөхцөл бүрдүүлнэ гэдэг дэмий юм ярьсан. Би уурлаад, “Та сурах бичиг уншсан юм уу” асуугаад өнгөрсөн.

-Зээлийн хүү ямар тохиолдолд буурдаг вэ?

-Хадгаламжийн хүү буурсан тохиолдод л Монголд зээлийн хүү буурна. Бусад оронд эдийн засаг муудмагц, ажилгүйдэл нэмэгдмэгц  төв банк нь бодлогын хүүгээ бууруулж, улмаар банкууд нь  зээлийн хүүгээ дагаж бууруулдаг. Өрсөлдөөнт зах зээлтэй нөхцөлд банкууд  зээлийн хүүгээ бууруулж өрсөлддөг. Монголд бодлогын хүүгээр зээлийн хүүг бууруулах боломжгүй. Хадгаламжаа 12-16 хувийн хүүтэй авсан банкуудад бодлогын хүү ямар ч хамаагүй байдаг. Монголын банкны салбар гажиг монополь-олиголь  системтэй.  Сүүлийн 20 жилд зээлийн дундаж хүү 17 хувь дээр гацсан явдал нь хадгаламжийн хүү 12 хувь дээр гацсантай холбоотой юм. Төрөөс зээлийн өндөр хүүг мөнгө хүүлэлт гэж үзэж, дээд хязгаарыг тогтоовол хүү нь 30 орчим хувиар буурна. Гэхдээ л 5-8 хувийн инфляц дээр очиж зогсоно. Үүн дээр 5-7 хувийн ашиг нэмнэ. Хадгаламж, зээлийн хүүг төрөөс зохицуулаад явбал бага хүүтэй болж болно.

-Гаднын банк орж ирснээр эдийн засагт өөр ямар нөлөө үзүүлнэ гэж харж байна вэ?

-Яаж орж ирэхээс хамаарна. Монголын банкуудын хувьцааг авбал, зээл нэмэгдээд шалихгүй. Харин мөнгөө аваад ороод ирвэл, зээлийн хэмжээ нэмэгдэж сайн нөлөө үзүүлнэ.

-Хуулийн төсөлд дотоодын банкууд либералчилж задлах бус харин ч одоогийн эздийн эзэмших хувь хэмжээг нэмэгдүүлэх заалт оруулсан байна. Энэ талаар бодлоо хуваалцах юу?

-Энэ бол маш буруу бодлого. Ард түмнийхээ эсрэг шийдвэр болно. АНУ-д хувьцааны үнэ өсөх, ногдол ашиг өсөхийг иргэдийн амьдрал сайжирч байна гэж үздэг. АНУ-ын иргэдийн 64 хувь нь хувьцаа эзэмшдэг.  Хамгийн баян дээд 10 хувь  нь нийт хувьцааны ойролцоогоор 87 хувийг эзэмшдэг. Доод 50 хувь нь ердөө нэг хувь орчмыг нь эзэмшдэг гэсэн тооцоо бий. Гадаадад банкны хадгаламжаар мөнгө өсгөнө гэсэн ойлголт байхгүй. Зарим оронд хадгаламж хасах хувьтай буюу мөнгө төлж мөнгөө хадгалуулдаг.  Эрүүл эдийн засаг ийм байдаг.

Монголд банкуудаас илүү өндөр ашигтай ажилдаг салбар алга. Иргэд банкуудын хувьцааг авснаар нэмэлт орлоготой болно. Иймд аль болох олон олон  иргэн банкуудын хувьцааг эзэмших, аль болох олон хувьцаа чөлөөтэй зарагдаж байх ёстой. Нөгөө талаас банкууд иргэдийн хадгаламжийг зуучилж ашиг олж байна. Өөрийн хөрөнгө өчүүхэн. Иймд ашгийг иргэд авах нь илүү зөв.

Энэ утгаар банкуудын хувьцааны төвлөрөл аль болох бага байх ёстой. Эхний удаа 20 хувь  болно. Цаашид 10 хувь болгож жижиглэх боломж нээлттэй байх ёстой. Зөвхөн “Хаан банк” 2025 онд 694 тэрбум төгрөгийн цэвэр ашигтай ажилласан байна. Үүний 400 тэрбумыг нь ногдол ашигт тараах нь. Дийлэнхийг гадаадын хоёр хүн,  Монголын нэг гэр бүл  авах тооцоо байна. Жижиг хувьцаа эзэмшигчид нь 4.23 хувийг хүртэнэ. Олуулаа ногдол ашиг авахын тулд банкуудын хувьцааны 50 хувийг хөрөнгийн бирж дээр гаргаж зарж, төвлөрлийг улам багасгах ёстой.

-Анх банкны хувь эзэмшигчдийн эзэмшлийн хэмжээг 20 хувь байна гэдэг хязгаар тогтоох асуудлыг санаалчилж, батлуулж байсан Монголбанк одоо ингэж шийдвэрээсээ буцаж байгааг юу гэж харж байна вэ? 

-Монголбанк банкуудынхаа лоббид автаж, ард түмнээ бодохгүй байна.

-Нэг буюу нэгдмэл сонирхолтой этгээдийн эзэмшлийн хэмжээ 20 хувиа ихэсгэхгүй бол гадным банк орж ирэхгүй гэж Монголбанк үзэж байна. Та энэ  талаар бодлоо хуваалцахгүй юу? 

-Ямар хэлбэрээр орж  ирэхээс шалтгаална. Банкны хувьцааны 34-51 хувийг авах  хэлбэрээр орж ирвэл хэрэггүй. Ингээд ч орж ирэхгүй. Төгрөг унаж шатсаар байх тул айна. Хэлбэлзэл, савалтаас айна.  Хувь эзэмшлийн хязгаарлалт 20 хувиас хэтрэхгүй хэвээр байсан нь дээр. Амтат бялуугаа тэдэнд өгөх буруу. Ядуу иргэд идсэн нь дээр. Ийм нөхцөлд ч гэсэн мөнгөө гадаадын гурван хүний нэр дээр хувааж хийгээд хувьцааны 60 хувийг нь хянаж болно. Бид шалгаж чадахгүй. Ийм маягаар банкны хувьцааны 34-51 хувийг гаднынхан авах боломж одоо ч нээлттэй байна. Ногдол ашгаа гадагшаа шилжуүлэх учир бас буруу. Эдийн засагт муу нөлөөтэй.  Харин гаднаас хөрөнгөө аваад орж ирэх банканд нэг эзэмшигчийн хувьцааны төвлөрөлд хувь хязгаар тогтоох хэрэггүй. Тэд Монголд дутагдаж буй зээлийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх нь чухал юм. Инфляц, ханш уналт өндөр байгаа, өндөр савлагаатай энэ нөхцөлд валютаа төгрөгт шилжүүлэхэд зээлийн хүү бас л өндөр гарна. Гэхдээ хадгаламж авахгүй тул хадгаламжийн хүүний 12 хувь гэсэн суурь хүү тэдэнд байхгүй, амар байх болно.  Инфляц таван хувь, төгрөгийн ханш уналт таван хувь, ашиг, эрсдэл 1-2 хувь, зардал нэг хувь гэсэн тооцоогоор зээлийн хүүгээ тогтоох байх. Монголын банкуудын зээлийн хүүнээс 3-5 орчим хувийн бага хүүтэй зээл өгөх боломжтой. Том зээлдэгчид гаднын банк руу шилжих байх.