257 хувийн өсөлт: дундаж орлогод хүрсэн 15 жил

Монгол Улсын эдийн засаг сүүлийн 15 жилд цоо шинэ түвшинд гарлаа. Үүнийг Дэлхийн банкны нэг хүнд ногдох ДНБ-ий өсөлтийн статистик илүү тодорхой харуулж байна.

2010-2024 оны хооронд Монгол Улсын нэг хүнд ногдох ДНБ 2,625 ам.доллароос 6,751 ам.долларт хүрчээ. Энэ нь 15 жилийн хугацаанд 257 хувиар өссөн гэсэн үг. Үүгээрээ манай улс нэг хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээгээр дэлхийн хамгийн өндөр өсөлттэй 20 орны нэгд багтаж байна. Дунджаар жил бүр манай нэг хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээ 275 ам.доллароор өсөж байсан гэсэн үг. Харин үүнд Оюу толгойн хувь нэмэр жил бүр 527 ам.доллар байсныг MMCG-ийн судалгаанаас харж болно.

Гэхдээ энэхүү өсөлт, энэ том хувь нэмэр дардан замаар бий болоогүйг эргэн саная. Гадаад зах зээлийн түүхий эдийн үнээс хамааралтай, 1 хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээгээрээ дэлхийд “ядуувтар” ангилалд ордог байсан Монгол Улсын хувьд эдийн засгийн уналт, сэргэлтийн үе нь Оюу толгой шиг мега төсөлтэй хэрхэн холбогдож байгааг харах нь зарим хүнд “магтуу” санагдаж мэдэх ч үнэндээ бидэнд сургамж юм.

MMCG компанийн гаргасан “Монгол Улсын эдийн засаг, нийгэмд "Оюу толгой" компанийн оруулж буй хувь нэмэр судалгаа”-аар 2011 онд манай ДНБ-ий өсөлт 17.3 хувь хүрч цойлоход “Оюу толгой” 13.5 хувийг нь бүрдүүлсэн гэж тайлбарлажээ. Өөрөөр хэлбэл, “Оюу толгой” төслийн хөрөнгө оруулалт орж ирээгүй бол эдийн засгийн өсөлт 2011 онд 3.8 хувь байх байсан гэсэн үг. Тэр их өсөлтийн үед дэлхий бидэнд яаж “бөхөлзөж” байсныг гадаадад ертөнцтэй ойр байсан монголчууд илүү их мэдэрсэн нь гарцаагүй. Харин 1 хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээ 2011 онд 1111 ам.доллароор өсөж 3736 ам.доллар болоход “Оюу толгой” компани 647 ам.долларыг нь бүрдүүлсэн байна. Эдийн засгийн төсөөлөл ямар өөдрөг, ирээдүй ямар их гэрэлтэй байсныг энэ хөдөлшгүй тоо бэлхнээ илтгэнэ.

Харамсалтай нь, дотоодын улс төрийн талцал хуваагдлаас болж Оюу толгойн гүний уурхайн хөрөнгө оруулалт 2015 он хүртэл гацаж, гадаад зах зээл дээр түүхий эдийн үнэ унаснаар эдийн засагт туссан гэрэл сарниж, эргээд харанхуй ноёлж эхэлсэн. 2016 онд манай эдийн засаг 21.5%-иар агших байв. Энэ нь таван айл тутмын нэг нь “таг харанхуй” болох бодит аюул нүүрлэсэн гэсэн үг. Энэ үед Оюу толгой ДНБ-ий өсөлтөд 22.7%-ийн бодит дэмжлэг үзүүлснээр манай эдийн засаг 1.5 хувийн өсөлттэй гарчээ.

Хэрэв Оюу толгой 2013 оноос зэсээ экспортолж эхлээгүй, гүний уурхайн хөрөнгө оруулалт шийдэгдээгүй байсан бол 2016 онд эдийн засагт “зуд” нүүрлэж 21.2%-иар агших байсныг уг судалгаанаас харж болох нь. Харин 1 хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээ 2011 оныхоос уруудаж, 3607 ам.доллар болсон бөгөөд үүний 20 хувь буюу 719 ам.доллар нь зөвхөн Оюу толгойн “гавьяа” байжээ. Төлбөрийн тэнцэл суларсан, түүхий эдийн үнэ унасан, төсөв алдагдалтай байсан гэхэд зөөлөн “газардсан” байгаа биз.

Харин эдийн засгийн макро орчин харьцангуй тогтвортой он жилүүдэд “Оюу толгой” зөөлөн “газардуулагч” бус хөгжил өөд зүтгүүлэх “бүүст” буюу хурдасгуурын үүрэг гүйцэтгэж иржээ. Энэ нь гүний уурхайн бүтээн байгуулалт шувтрах шатандаа орсон 2022 онд илүү тод мэдрэгджээ. MMCG компанийн судалгаанд “Дэлхийн зах зээл дээрх уул уурхайн түүхий эдийн үнэ эргэн сэргэсэн, гүний уурхайн бүтээн байгуулалтын ажил эрчимжсэнээр 2018 онд “Оюу толгой” компани эдийн засгийн өсөлтийн хурдасгуурын үүргээ дахин гүйцэтгэсэн.

“Гүний уурхайн олборлолтыг 2023 онд эхлүүлснээр “Оюу толгой” компани Монгол Улсын эдийн засгийн өсөлтөд тогтвортой хувь нэмрээ оруулах нөхцөл бүрджээ” хэмээн дүгнэсэн байна. Мөн Дэлхийн банкны ангиллаар тухайн улсын нэг хүнд ногдох ДНБ 4470 америк доллароос дээш бол дунджаас дээш орлоготой улс орон гэж тодорхойлдог. 2022 оноос Монгол Улсын нэг хүнд ногдох ДНБ 5000 ам.долларт хүрч, дунджаас дээш орлоготой улс орон болсон бөгөөд үүнд Оюу толгой даацтай хувь нэмрийг оруулсан” гэжээ.

Орон нутгаа төвхнүүлсэн хариуцлага

Дэд бүтэц муутай, алслагдмал Монгол оронд уурхай нээгдэнэ гэдэг эрдэс түүхий эд экспортлох тухай асуудал биш. Хөгжил нь “царцсан”, дэд бүтэцгүй, алслагдмал зэлүүд нутагт амьдрал “төвхнөх”-ийн тулд асар их хэрэгцээ шаардагддаг. Ханбогд сумын хүн ам сүүлийн 15 жилд хэд дахин өссөн нь үүний бэлэн жишээ. Хүн нэмэгдэхийн хэрээр хүнс нэмэгдэхээс гадна сургууль цэцэрлэг, эмнэлэг, орон сууц, тог цахилгаан, ус дулааны хэрэгцээ “гал команд” шиг нэхэгддэг.

Энэ суурь хэрэгцээг улсын төсвөөр шийдэхийг хүлээвэл хэдэн арван жил шаардлагатай болох вий. Тиймээс орон нутгаа хөгжүүлэх ачааг уул уурхайн компаниуд үүрэлцдэг.

Оюу толгой 2013 оноос хойш орон нутгийн дэд бүтцийг хөгжүүлэхэд 248.1 тэрбум, бизнес эрхлэлтийг дэмжихэд 13 тэрбум төгрөг зарцуулжээ. Үүнээс үлэмж хэсгийг нь авто зам барих, тээвэр ложистикийн үйл ажиллагааг сайжруулахад чиглэсэн дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтад зарцуулсан байна. Ханбогд сум болон бусад түншлэгч сумдын цахилгаан эрчим хүч, инженерийн шугам сүлжээг сайжруулахад 44.6 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийжээ. Зэлүүд нутаг замтай болно гэдэг хөгжлийн судас нь холбогдож буй хэрэг.

Эдгээр хөрөнгө оруулалт нь “Оюу толгой” компаниас гадна “Говийн оюу хөгжлийг дэмжих сан”, “Ханбогдын хөгжлийн хурдасгуур Оюу толгойн сан” зэрэг орон нутгийн хөгжилд зориулсан тусгайлсан сангуудаар дамжиж орон нутгийн иргэдэд хүрдэг. MMCG-ийн судалгаанд орон нутгийн зөвхөн дэд бүтэц, бизнесийг дэмжихэд 2013-2024 онд “Говийн оюу хөгжлийг дэмжих сан”, “Ханбогдын хөгжлийн хурдасгуур Оюу толгойн сан” -аас нийт 261.1 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийгдсэн талаар дурджээ. Үүнээс говь нутгийн бизнес эрхлэлт, уламжлалт мал аж ахуйг дэмжиж, ажлын байрыг нэмэгдүүлэхэд 13 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт, санхүүгийн дэмжлэг үзүүлсэн аж.

Гүний уурхайн хөрөнгө оруулалт эрчимтэй үргэлжилж, бүтээн байгуулалт ид өрнөж байх үед буюу 2017-2018 онд Ханбогд сумын ундны усны эх үүсвэрийг судалж тогтоогоод, ус хангамжийн буюу газрын доорх усыг цэвэршүүлэн, ундны усаар хангах цогцолбор барихад 6.9 сая ам.доллар буюу өнөөгийн үнэ цэнээр 24.6 тэрбум төгрөг зарцуулсан байна. Мөн 640 хүүхдийн багтаамжтай сургууль, 200 хүүхдийн багтаамжтай цэцэрлэгийн цогцолбор барихад 7.2 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийсэн.

Орон нутгийн дэд бүтэц, хөгжилд оруулсан хувь нэмрийг нийгмийн хариуцлага гэдэг үгээр тайлбарлахад хангалтгүй. Харин байгалийн нөөцийг хөгжилд шингээхийн төлөөх хариуцлага юм. Тиймээс л бид эдийн засгийнхаа суурийг сайтар “уншиж” ухаж ойлгох нь ирээдүйн хөгжлийн хурднаас хоцролгүй зэрэгцэх нь чухал билээ.