Монгол Улсын Тамхины хяналтын тухай хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийн төсөлд тамхины онцгой албан татварыг жил бүр хоёр дахин нэмэгдүүлэхээр  хэлэлцэж байна. Тамхи татахыг бууруулах зорилтыг өргөнөөр дэмжиж байгаа ч энэхүү санал нь төсвийн орлого, зах зээлийн тогтвортой байдал, хууль бус тамхины худалдааны эрсдэлд үзүүлэх нөлөөллийн талаар, ялангуяа Монгол Улсын урт хил хязгаар, хэрэгжилтийн хязгаарлалтыг харгалзан үзвэл маргаан дэгдээж байна. Олон улсын туршлага юу санал болгож байгаа, онцгой албан татварыг нэмэгдүүлэх хурд нь үр дүнтэй бөгөөд тогтвортой байж болохыг судлахын тулд бид татварын бодлого, удирдлагын чиглэлээр 38 жилийн туршлагатай дэлхийн мэргэжилтэн Хафиз Чоудхуритай ярилцлаа. "Энэ нь туйлын хэвийн бус арга хэмжээ юм. Улс орнууд онцгой албан татварыг заримдаа инфляциас илүүгээр нэмдэг ч, "жил бүр хоёр дахин нэмэгдүүлэх" гэх хатуу томьёо нь өргөн хэрэглэгддэг загвар биш, учир нь энэ нь хүчтэй цочролыг бий болгож, сул хяналтын нөхцөлд хууль бус худалдааг өдөөдөг" гэж Хафиз Чоудхури хэлэв.

"Зорилго нь ойлгомжтой боловч хандлага нь эрсдэлтэй. Найдвартай хяналтгүйгээр хэт хурдан хөдөлвөл хууль бус зах зээлийг тэлэх, төсвийн орлогыг бууруулах, эдийн засаг, эрүүл мэндийн үр дүнг муутгах эрсдэлтэй. Илүү аюулгүй хандлага бол онцгой албан татварыг ядаж инфляцид (Хэрэглээний үнийн индекс – CPI) индексжүүлж, дараа нь таван жилийн үе шаттай төлөвлөгөө, жишээ нь зорилтот түвшинд хүрэх зорилгоор урт хугацааны төлөвлөгөөний хүрээнд инфляцаас илүүгээр аажмаар нэмэгдүүлэх явдал юм. Энэ нь салбар болон хэрэглэгчдэд дасан зохицох цаг хугацаа, засгийн газарт захиргаа, хяналтын тогтолцоогоо бэхжүүлэх боломжийг олгоно.

Хэрэв хууль ёсны бүтээгдэхүүн хэт үнэтэй болж, хяналт сул байвал хэрэглэгчид хууль бус бүтээгдэхүүн рүү шилжинэ. Үүний үр дүнд төр нь онцгой албан татвараас, хууль ёсны бизнесийн бусад татвараас алдаж, эрүүл мэндийн зорилтууд нь хямд хууль бус тамхи хүртээмжтэй хэвээр байгаа тул улам дорддог. Хууль бус худалдаа нь онолын эрсдэл биш, харин үнийн зөрүү нэмэгдэж, хяналтын тогтолцооны бэлтгэл хангалуун бус байгаа үед бодит бөгөөд хурдацтай өсөж буй асуудал юм." Индексжүүлэлт хийхгүй байх нь бас асуудал юм. Шинжээч яагаад гэдгийг нь тайлбарлав:

• "Индексжүүлэлтгүйгээр дарамт хуримтлагдаж, ирээдүйд "хүнд цочрол" гэж нэрлэгддэг огцом үсрэлт хийх шаардлагад хүргэдэг. Хэрэв онцгой албан татвар инфляцид (CPI) нийцүүлэн жил бүр автоматаар нэмэгддэг байсан бол гэнэтийн радикал нэмэгдлийн хэрэгцээ гарахгүй байсан. Индексжүүлэлт нь системийг илүү жигд болгож, бодлогын огцом хэлбэлзлээс сэргийлдэг."

Гэвч парламентын гишүүдийн тамхины онцгой албан татвар, үнийг жил бүр хоёр дахин нэмэгдүүлэх санал нь "түгшүүр төрүүлж байна, учир нь онцгой албан татвар нь жижиглэнгийн үнийн нэлээд хувийг аль хэдийн бүрдүүлдэг зах зээлд хүчтэй цочрол үүсгэдэг. Хэт огцом нэмэгдүүлэлт нь ноцтой тогтворгүй байдалд хүргэж, хууль бус худалдаанд боломж нээж өгч болно.

Тамхины хэрэглээг бууруулахын тулд "инфляци + нэмэлт хувь" томьёог хэрэглэж, онцгой албан татварын өсөлтийн урт хугацааны төлөвлөгөөг тодорхой тогтоож болно. Хамгийн чухал зүйл бол давтагдах огцом үсрэлт биш, харин тогтмол хяналттай үе шаттай хандлага юм. Татварыг огцом нэмэгдүүлэхэд гэмт хууль бус наймачид онцгой албан татвар төлөхгүйгээр тамхийг хууль ёсны үнээс доогуур үнээр зарж, өндөр ашгаа хадгалж чаддаг. Үүний үр дүнд сүүдэр салбар өсч, төсвийн орлого буурдаг."

Асуулт: Монгол Улсад татварыг жил бүр хоёр дахин нэмэгдүүлэх нь хар зах зээлийг тэлэх эрсдэл бодитой юу?

"Тийм, ялангуяа хяналтын систем хангалттай хүчтэй биш бол. Тамхи, архины онцгой албан татвар нь эцсийн үнийн маш их хувийг эзэлдэг. Энэ хувь нэмэгдэхийн хэрээр наймаа pasta Iчдийн ашгийн хөшүүрэг ч нэмэгддэг.

Нэмж дурдахад газар зүй чухал. Монгол Улс бол хүн амын тоо цөөн, хил хязгаар урт, том хөршүүдтэй том орон юм. Хилийн нэвтрэх чадвар, хяналтын хязгаарлагдмал нөөц нь хууль бус наймаатай тэмцэхэд хүндрэл учруулдаг. Эдгээр асуудал зөвхөн Монгол Улсад төдийгүй, захиргааны менежмент сул үед илүү хөгжилтэй орнууд хүртэл тэдэнтэй тулгардаг.

Өндөр ашиг орлоготой үед дамжин өнгөрөх, хяналтын бүх үе шатанд авилгын эрсдэл нэмэгддэг. Илрүүлэгдэх бодит эрсдэлгүйгээр хууль бус наймаа нь өндөр ашигтай, харьцангуй бага эрсдэлтэй бизнес болдог. Төлөвлөгөөтэй, үе шаттай стратеги нь орчин үеийн хяналтын хэрэгслүүдтэй хослуулбал амжилтанд хүрэх магадлал өндөр." Шинжээч "онцгой албан татварыг таван жилийн хугацаанд үе шаттайгаар, аажмаар нэмэгдүүлж, инфляцид (CPI) индексжүүлж, зорилтот түвшинд хүрэх урьдчилан төлөвлөсөн алхмуудыг хийхийг зөвлөж байна. Үр дүнг тасралтгүй үнэлж, татварын чиглэлтэй зэрэгцүүлэн хяналтыг бэхжүүлэх нь чухал."

Бүх зүйл тамхины үнэ, татварын өсөлтийн урьдчилан таамаглах чадварт оршино:

"Зах зээл, татвар төлөгчдөд итгэлтэй байх шаардлагатай. Онцгой албан татварын өөрчлөлт нь үнэ, хэрэглээ, бизнес төлөвлөлт, тэр байтугай хөрөнгө оруулалтын шийдвэрт нөлөөлдөг. Урьдчилан таамаглах боломжгүй бодлого нь хэрэглэгчид, үйлдвэрлэгчид, санхүүгийн зах зээлд тодорхойгүй байдлыг бий болгодог. Онцгой албан татварын шинэчлэл нь аажмаар, төлөвлөгөөтэй, сайн мэдээлэгдсэн үед хамгийн үр дүнтэй байдаг."

____________

Шинжээчийн тухай:

Хафиз Чоудхури нь Дэлхийн банк, НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр (UNDP), Азийн хөгжлийн банк (ADB)-д тогтмол зөвлөгөө өгдөг, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Татварын асуудлаарх Шинжээчдийн Хорооны хүрээнд олон улсын татварын стандартыг боловсруулахад оролцож байсан, мөн Техасын A&M Их Сургуулийн Хуулийн Сургуулийн дэргэдэх профессор юм. Түүний мэргэжлийн үйл ажиллагаа Их Британи, Энэтхэг, Төв Ази, Зүүн Өмнөд Ази, Европ, Хятадыг хамардаг