Эдийн засагч Х.Батсуурьтай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

-Ойрхи Дорнодод үүсээд буй дайн дэлхийн эдийн засаг, газрын тосны салбарт хэрхэн нөлөөлж байгаа вэ?

-Дэлхийн газрын тосны төв гэдэг онцлогтой булангийн орнуудад дайн эхлээд сарын хугацаа өнгөрч байна. Израиль, АНУ-ын хамтарсан хүч Иран улс руу дайрсан нь улс төр, эдийн засгийн томоохон шалтгаантай. Өнгөн дээрээ Израилийн дайн мэт харагдаж байгаа боловч АНУ-аас газрын тосны төвийг бүрэн эрхэндээ байлгах стратегийн далд зорилготой гэж харагдаж байгаа. Хэдийгээр АНУ-ыг булангийн орнуудын газрын тосыг эрхэндээ байлгадаг гэж үздэг байсан ч, тийм байгаагүй. Энэ удаагийнх улс төрийн шат дараалалтай том нүүдэл. Үүний өмнө АНУ газрын тосны өөр нэг том нийлүүлэгч болох Венесуэл улс руу дайрсан. АНУ Венесуэлд хийсэн довтолгоор дэлхийд тэргүүлэх газрын тосны нөөцийг хяналтдаа авсан. Одоо булангийн орнуудын нөөцийг бүрэн хянах зорилготой байна. Венесуэл болон булангийн орнууд нийлээд дэлхийн газрын тосны нийлүүлэлтийн дийлэнх хувь шүү дээ. Энэ хэмжээний газрын тосны нийлүүлэлтийг хянана гэдэг нь гол худалдан авагч, АНУ-ын стратегийн гол өрсөлдөгч БНХАУ-д нөлөөлөх нүүдэл гэдгийг шинжээчид онцолж байгаа. БНХАУ улс төрийн найрсаг харилцаатай байсан Венесуэлээс газрын тосны хэрэгцээнийхээ ихээхэн хувийг хямд үнээр авдаг байсан. Ираны газрын тосны томоохон худалдан авагч ч БНХАУ. Тус улс дэлхийн газрын тосны хамт том худалдан авагч учраас Венесуэл болон булангийн орнуудаас импортынхоо 50 орчим хувийг хангаж байгаа. Иран, тэр тусмаа Ормузын хоолойд дайн эхэлснээр газрын тосны нийлүүлэлт гацаанд орсон. АНУ ийм байдлаар стратегийн томоохон цохилт хийгээд байна.

-Энэ нөхцөл байдал олон улсын зах зээл дээрх газрын тос, шатахуун түлшний ханшид ямар өөрчлөлт үзүүлж байгаа вэ? 

-Иран улс зэвсгийн хүчээр үзэж байна. Булангийн орнууд дах АНУ-ын цэргийн баазууд цохилт өгч байгаа. Мөн Ормузын хоолойг хааж, газрын тосны нийлүүлтэд хяналт хийх замаар эдийн засгийн цохилт өгөх давхар бодлого баримталж эхэлсэн. Булангийн орнуудын газрын тосны агуулах бааз болон цооногт цохилт хийж байгаа. Ормузын хоолойгоор дэлхийн газрын тосны тээврийн 25 хувь дамжин өнгөрдөг. Энэ хариу арга хэмжээ нь зөвхөн АНУ, БНХАУ дэлхий даяар хямрал нүүрлэх үндэс болоод байна. Иранаас баримталж буй дэлхийн улс төр, эдийн засагт цохилт өгөх талаас энэ тактик амжилттай хэрэгжиж эхэллээ. Европт дайн эхэлсэн цагаас хойш газрын тосны ханш, шатахууны үнэ 65, БНХАУ-д 30, АНУ-д 30 хувь өслөө. Энэ савлагаа олон улсын эдийн засагт нөлөөллөө үзүүлээд эхэлсэн.

-Дэлхийн газрын тосны нийлүүлэлтийн хомсдол Монголд хэрхэн нөлөөлөх бол?

-Дэлхийг хамарсан нөхцөл байдал Монголын эдийн засагт ч сөргөөр нөлөөлөх нь маш тодорхой. Ер нь Ираны дайнаар хязгаарлагдахгүй сүүлийн жилүүдэд Монголд газрын тосны бүтээгдэхүүний хомсдол олон удаагийн давтамжтай болсоор байна. Монгол бол гадаадаас шатахуун, түлшний 100 хувь хараат улс. БНХАУ гадагшаа газрын тосны бүтээгдэхүүндээ хязгаарлалт тавьсан.

Харин ОХУ-ын талаас Монголд хангалттай нийлүүлье гэдэг. Гэтэл бидэнд нөөцлөх сав байхгүй. Монголд шатахуун, түлшний дунджаар 30 хоногийн нөөц байгаа. Олон жилийн өмнөөс нөөцөө нэмэгдүүлэх талаар ярьсан. Өнөөдөр яг хэвээрээ байна.

Энэ чиглэлээр төрийн бодлого, төрийн байгууллагуудын уялдаа холбоо маш хангалтгүй ажиллаж ирсэн. Өөрсдийн хөрөнгөөр шатахууны нөөцийн агуулах барих компани гарч ирэхэд төр өөрөө зөвшөөрөл өгдөггүй. Тухайн компани Сонгинохайрхан дүүргийн шатахуун, түлшний агуулахууд байрладаг Рашаанд өртөө орчимд газар эзэмшдэг. Газар дээрээ нөөцийн агуулах байгуулах хүсэлтээ гаргахад Улаанбаатар хотын захиргаа, Сонгинохайрхан дүүргээс зөвшөөрөл өгөөгүй. Одоо нэмж шатахууны агуулах байгуулах зөвшөөрөл өгөхгүй гэсэн байгаа юм. Шатахууны агуулахын хомсдолын улмаас нийгэмд бухимдал үүсэж, эдийн засаг зогсонги байдалд ороод байхад төрийн байгууллагууд ингэж эсрэг ажиллаж байна.

-Газрын тосны бүтээгдэхүүний ханшийг дагаад эдийн засагт суурь үнэ инфляц өснө. Үнийн дарамт яаж илрэх вэ?

-Персийн буланд болж буй үйл явдалтай холбоотойгоор хамгийн их хожиж байгаа улс бол манай хойд хөрш. Тус улсын газрын тосны экспорт олон жилийн хоригтой явж ирсэн. Хоригийн үеэр ОХУ-аас маш хямд үнээр газрын тос худалдан авч байсан Энэтхэг зэрэг улсууд одоо өссөн үнээр импорт хийж байна. Улмаар ОХУ зах зээлийн давуу байдлаа ашиглан асар их ашиг хийж эхэлсэн. Цаашдаа орлого нь улам нэмэгдэнэ.

Монгол Улсад үнийн өсөлтийн дарамт хаанаас үүсэх вэ гэвэл, урд зүгээс шалтгаалах магадлал өндөр. Хятадад шатахууны үнээс хамааралтай бараа бүтээгдэхүүний өсвөл, Монголд импортоор дамжин нөлөөлнө. Импортын үнэ өснө гэдэг нь валютын ханшийн дарамт юм. Монгол Улсад валютын ханшийн өсөлтийг инфляцаас тусад авч үздэг буруу. Валют ханшийн өсөлт өөрөө үнийн дарамт авчирна. БНХАУ-д бараа бүтээгдэхүүний үнэ өсөхөд, түүнийг худалдан авах валютын хэрэгцээ нэмэгдэнэ.

Нөгөө талаас Монгол Улс ОХУ-аас худалдааны хамааралтай. Одоогоор тус улсын газрын тос, байгалийн хийн бүтээгдэхүүний орлого нэмэгдэж, эдийн засаг нь сайжирч байна. Асуудал нь Сингапурын таваарын биржид газрын тосны бүтээгдэхүүн өссөн. Монгол Улс, ОХУ-тай Сингапурын биржийн үнээр худалдаа хийдэг. Олон улсын биржийн үнэ одоохондоо Монголд нөлөөлж эхлээгүй байна. Үүнд Монгол Улс ОХУ-тай уян хатан харилцаатай байдаг нь нөлөөлж байгаа.

Гэрээний хувьд гурван сар дараалан газрын тосны үнэ өссөн тохиолдолд шинэ хэлцэл эхлүүлэх тохиролцоотой. Одоогоор тэр нөхцөл байдал үүсээгүй байна. Гэхдээ улс төрийн нөхцөл байдлаас их зүйл хамаарна. Москвагийн Монгол Улсад хандах хандлага харьцангуй уян хатан байж ирсэн. Украины дайн эхлэхэд энэ хандлага бүр тод илэрсэн. Дэлхийн улс төрийн харилцаанд шинэ нөхцөл байдал үүсэхэд нэг нь алдаж, нөгөө нь хожиж байдаг. Энэ жишгээр Украины дайн эхлэхэд ОХУ-тай найрсаг харилцаатай байсан Монгол, Хятад, Энэтхэг зэрэг улсууд хожиж эхэлсэн.

Европчууд ОХУ-ын эсрэг үүдээ хаасан учраас оросууд Азийг чиглэсэн худалдааны бодлого явуулж байгаа. Хятад, Энэтхэгчүүд Оросын газрын тосыг хямд үнээр худалдан авч, цаашаа нь дамлан зарж ашиг олж байсан. Монгол Улс энэ таатай боломжийг ашиглаж чадаагүй. Дотоодын зөрчилдөөний улмаас аюулгүйн нөөцөө нэмэгдүүлэх боломжоо алдсан. Одоогийн нөхцөл байдалд манай талаас оросуудтай гэрээ шинэчлэх таатай хэлэлцээ хийж чадвал шатахууны үнийг тогтвортой байх боломжтой. Уг нь улс төрийн нөхцөл байдал Монгол Улсын талд байгаа.