Өглөөний 07:15 цаг.

"Хүчит шонхор" захын хөл хөдөлгөөн сийрэг байлаа. Захын хашаан дотор хүний хөлөөс илүү автомашин эгнэн зогссон нь худалдан авагч бага байгааг илтгэнэ. Эдгээр тээврийн хэрэгслийн дийлэнх нь тус захад худалдаа, үйлчилгээ эрхлэгчдийнх ажээ. Бид захын баруун хойд хэсэгт байрлах махны бөөний цэгт очиход 15 орчим машины ачааны хэсэг нээлттэй, дотор нь үхэр, адуу, хонь, ямааны гулууз махыг ангилан өржээ. Машинуудын хажуугаар ганц нэг хүн махны үнэ ханш асууж холхиж харагдах боловч шууд худалдан авалт хийж буй иргэд ховор байв. Тэнд голцуу "Хүчит шонхор" захад жижиглэнгийн худалдаа эрхлэгчид л өдрийнхөө борлуулах махыг ченжүүдийн гар дээрээс бөөндөн авч байлаа. Махны үнэ огцом өссөнөөс шалтгаалж иргэдийн худалдан авах чадвар цагаан сарын дараагаас илт буурсныг худалдаачид хэллээ.

Нийслэлчүүд өнөөдөр нэг кг махыг 16-32 мянган төгрөгөөр худалдан авч байна. Монгол Улс 60 сая гаруй толгой малтай. Гэвч бодит байдал дээр жил бүр махны үнэ өсч, үүнийг иргэдийн худалдан авах чадвар ч буурчээ. Зарим худалдааны төвүүдэд үхрийн мах нэг кг нь 32 мянган төгрөг давсан нь иргэдийн бухимдлыг төрүүлж буй юм.

"Хүчит шонхор" захад тасралтгүй 15 жил махны худалдаа эрхэлж буй Н.Ганбаатар сүүлийн гурван жилд хонины мах зарахаа больж үхрийн хаа, гуя болон өрөөлөөр нь хэсэглэн зарж эхэлсэн аж. Тэрбээр “Малчны зах нээгдсэнээс хойш махны үнэ тэнгэрт хадсан гэхэд хилсдэхгүй. Бид махаа бөөний үнээр нийлүүлж байгаа. Жижиглэнгийн лангуу дээр хүртэл үнэ нь нэмэгддэг. Дотор лангуу ажиллуулж байгаа худалдаачид махаа шулж, ясгүй болгон ангилж байгаа тул ястай махнаас үнийн хувьд зөрүүтэй.

Тухайлбал, үхрийн шулсан мах кг нь 27,000–28,000 төгрөгийн хооронд зарагдаж байна.

Миний хувьд 4–5 бүтэн үхрийн мах хуваан оруулж ирсэн. Одоогоор ердөө цөөн хэдэн хэсгийг нь л борлуулаад байна. Үүнээс гадна үхрийн бүтэн шинэ мах 6–7 сая төгрөгт хүрсэн. Энэ жилийн хувьд махны үнэ дээд хэмжээндээ хүрч байх шиг байна. Өнгөрсөн намар кг нь 14 мянган төгрөгөөр худалдаалагдаж байсан мах Малчны зах нээгдсэнээс хойш огцом өссөн. Сүүлдээ тус зах дээр хүртэл 14 мянган төгрөгийн үнэтэй мах олдохоо байж, үнэ нь тогтмол нэмэгдэх болсон” хэмээн ярьсан юм.

Үндэсний статистикийн хороо /ҮСХ/-ны мэдээллээр мах, махан бүтээгдэхүүний үнэ өмнөх сартай харьцуулахад дунджаар 3.5 хувиар өсчээ. Тухайлбал, энэ оны гуравдугаар сарын байдлаар хонины ястай махны үнэ 4.4 хувиар, үхэр болон ямааны махны үнэ тус бүр 2.1 хувиар нэмэгдсэн үзүүлэлт гарсан байна. Мөн "Хүчит шонхор" захын ченжүүдийн хэлж буйгаар энэ жилийн өвөл бэлтгэсэн махны нөөц хангалтгүй байгаа нь махны үнэ өсөхөд нөлөөлсөн хэмээн хэлсэн юм.

"Хүчит шонхор" зах дээр үхрийн цул мах нэг кг нь 27,000-27,500 төгрөг, үхрийн ястай мах нь 26,000 төгрөгөөр зарагдаж байна. Харин адууны мах нэг кг нь 16,000-17,000 төгрөгийн үнэтэй бол хонины цул мах нэг кг нь 21,500 төгрөгийн үнэтэй байв. Ямааны ястай мах нь нэг кг нь 18,500 төгрөгийн үнээр зарж байна.

"Хүчит шонхор" захад өнгөрсөн нэгдүгээр сард нэг килограмм нь 25,000–26,500 төгрөгийн үнэтэй байсан үхрийн цул махны үнэ өнөөдөр 2,500 төгрөгөөр нэмэгджээ. Мөн ямаа, хонь болон адууны махны үнэ төрлөөсөө хамааран 3,000-аас 4,000 төгрөгөөр тус тус өссөн байна. Ийн махны үнэ өссөнөөр хонины нэг гуя худалдан авахад 100 мянга гаруй төгрөг болж буй юм.

"ӨДӨРТ ДУНДЖААР 50-60 ХОНИНЫ ГУЛУУЗ МАХЫГ ЖИЖИГЛЭН БОРЛУУЛДАГ"

Махны тасгаар орж, жижиглэн худалдаа эрхлэгч Э.Болормаатай уулзахад тэрбээр 15 дахь жилдээ махны худалдаа эрхэлж буйгаа хэлсэн юм. Энэ хугацаанд тэрбээр өөрийн гэсэн байнгын үйлчлүүлэгчидтэй болсон бөгөөд тэдэндээ тогтмол махаа нийлүүлж иржээ. Э.Болормаа өдөрт дунджаар 50–60 хонины гулууз мах бөөндөж аваад, жижиглэн борлуулдаг байна.

Махны худалдагч Э.Болормаа хэлэхдээ "Хонины цул мах 22,000 төгрөг, ястай мах 18,000–19,000 төгрөгийн үнэтэй байна. Махны үнэ өссөнтэй холбоотойгоор худалдан авалт өмнөх жилүүдээс эрс буурсан. "Хүчит шонхор" захад хонь, ямааны махны тасгийн тал хувь нь хоосорсон.

Зун мах их хэмжээгээр экспортолсноос үүдэж, одоо бид өөрсдөө өндөр үнээр махаа худалдан авч байна. Мөн "Малчин зах" нээгдсэнээр хямд мах худалдаалсан байж болох ч үнийн дундаж төвшин өндөр хэвээр байгааг иргэд хэлж байсан.

Ченжүүд "Хүчит шонхор" захад хамгийн сайн чанарын махаа нийлүүлж, үлдсэн хэсгийг нь "Малчин" зах руу очиж зардаг.

Миний хувьд 15 гаруй жилийн уртад лангуугаа тогтвортой ажиллуулсан учир байнгын худалдан авагч ихтэй, гулууз махаа тэдэнд өгдөг. Өдөрт дунджаар 50–60 хонины гулууз мах бөөндөж аваад, жижиглэж зардаг. Манай лангууны мах ихэвчлэн Хэнтий, Сүхбаатар аймгаас ирдэг тул байнгын үйлчлүүлэгчид чанарыг нь мэддэг. Хонины махны хувьд шинэ, хуучны ялгаа бий. Шинэ мах 18,000–19,000 төгрөгөөр ченжүүдээс авч байгаа учир илүү үнэтэй зарагддаг" гэсэн юм.

"60 САЯ МАЛТАЙ БАЙЖ МАХНЫ ҮНЭ ӨНДӨР БАЙГАА НЬ ТӨР ЗАСГИЙН БУРУУ"

Цааш явахад ихэнх лангуу эзгүй, эл хуль, түрээслэгчгүй хоосон харагдаж байлаа. Жижиглэнгийн тасагт цөөн хэдэн худалдан авагч  махны үнэ асуухдаа үнийг нь сонсон уулга алдацгааж байв. Тэдний хувьд сонголт тун хомс байна. Яагаад гэвэл лангуу бүрийн махны үнэ ихэвчлэн ижилхэн байх бөгөөд зөвхөн шинэ эсвэл хуучин гэсэн хоёрхон сонголттой нүүр тулж байв. Тэндээс нэг худалдан авагч таван кг хонины мах авахад 100 гаруй мянган төгрөг болох уу? гэж уурлангуй асуух нь чихний үзүүрт сонсогдоно. Энэ тасгийн анхны худалдан авалтыг Л.Уранжаргал хийсэн бөгөөд түүнээс махны үнийн талаар тодруулахад ийнхүү ярилаа.

Тэрбээр, "Би өдөр бүр "Хүчит шонхор" захаас мах авдаг юм. Гэтэл махны үнэ өнгөрсөн жилийнхтэй харьцуулахад 20-30 хувиар нэмэгдчихэж. Өнгөрсөн жил хонины мах килограмм нь 15 мянган төгрөг байсан бол одоо 22 мянга болчхоод байна. Иргэдийн амьдрал ахуйг бодсон ч хонины махыг ийм үнээр авна гэдэг үнэхээр хүнд тусаж байна шүү дээ. Долоо хоногийн хэрэглээний мах авах гээд 300 гаруй мянган төгрөг зарцууллаа. Олон ам бүлтэй айлд 10 килограмм мах чинь хаанаа ч хүрэхгүй, дорхноо л дуусчихдаг. Махны үнийг одоо л тогтворжуулахгүй бол болохгүй байна. Жил ирэх тусам үнэ нь нэмэгдээд байдаг, гэтэл монгол хүн мах идэхгүй байна гэж байхгүй шүү дээ.

60 гаруй сая малтай гэж ярьдаг хэр нь махны үнэ ийм өндөр байгаа нь төр засгийн буруутай үйл ажиллагаа гэж би харж байна.

Нийлүүлэлтээ тэр хэмжээгээр нь нэмэгдүүлж байж л үнэ нь харьцангуй буурч тогтворжино. Одоо "Хүчит шонхор" захад үхрийн мах нэг кг нь 27,000 төгрөг байхад, гадуур жижиг зах, дэлгүүрээр 32,000 төгрөг хүрэх нь энүүхэнд болж. Мах авч идэж чадахгүй байгаа айл өрхүүд ч байна. Тиймээс төр засаг аль аль талыг нь бодож шийдвэр гаргаасай гэж хүлээж сууна.

Зун болохоор махны үнэ буурна гэдэг ч ердөө 100-500 төгрөгөөр л үл ялиг буудаг. Гэтэл эргээд нэмэгдэхдээ 3,000-4,000 төгрөгөөр суга өсчхөж байгаа нь яавч олигтой зүйл бол биш ээ" гэлээ.

"НЭГ КГ МАХАН ДЭЭР 500 ТӨГРӨГИЙН АШИГ НЭМЖ ЗАРДАГ"

Махны худалдаа эрхлэгч Ө.Дарьсүрэн хэлэхдээ “Хонины шинэ гулууз мах бөөний үнээр 18,000–18,500 төгрөгийн хооронд худалдаалагдаж байна. Малчдын гар дээрээс ирсэн 27–29 кг жинтэй, нас бие гүйцсэн эр хонины нэг гулууз мах дунджаар 420,000–570,000 төгрөг болж байгаа. Ченжүүд өглөө эрт хонины махыг кг-ыг нь 18,000 төгрөгөөр нийлүүлсэн. Би өглөө 27 гулууз мах худалдан авсан. Одоогийн байдлаар 15–16 гулуузыг аж ахуй нэгж болон худалдааны төвүүдэд зарагдаад байна. Бид нэг кг махан дээр 500 төгрөгийн ашиг нэмж борлуулдаг. Мөн махаа мал эмнэлгийн шинжилгээнд хамруулахаас гадна "Хүчит шонхор" захын талбай ашигласны төлбөрийг төлдөг. Махны үнэ өссөн учраас хүмүүс хонины махыг гулуузаар нь бус, жижиглэнгээр авах сонирхолтой байдаг болжээ” хэмээн ярилаа.

Үүнээс гадна бусад дэлгүүр, худалдааны төвүүд ч махаа өглөө бүр "Хүчит шонхор" захаас бөөндөн авч, дээр нь өөрсдийн ашгаа нэмж жижиглэнгээр борлуулдаг. Нөгөөтэйгүүр, нийслэлээс иргэддээ зориулж хямдралтай махны нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлэхгүй бол иргэдийн амьдрал улам бүр туйлдаж байна. Өвлийн идшээ базааж чадсан айлуудад энэ үнийн өсөлт харьцангуй бага мэдрэгдэж болох ч ахмад настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд зэрэг зорилтот бүлгийнхэнд маш хүнд тусаж байгаа нь үнэн юм. Ер нь сүүлийн 4–5 жилийн хугацаанд махны үнэ ийм өндөр түвшинд хүрч байсангүй гэж өөр нэгэн ченж хэлж байлаа.

Гэрэл зургийг: О.БАТ-ЭРДЭНЭ