Улс төр судлаач Д.Оргилтой цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

УИХ-ЫН ГИШҮҮНД ЁС ЗҮЙН НОЦТОЙ ЗӨРЧИЛ ГЭДЭГ ҮНДЭСЛЭЛЭЭР ХАРИУЦЛАГА ТООЦОХ НЬ ЗҮЙ ЁСНЫ БУС  

-Ерөнхийлөгчөөс УИХ-ын гишүүнийг ёс зүйн шаардлагаар эгүүлэн татах хуулийн төсөл санаачилснаар хаврын улс төр эхэлж байна. Ерөнхийлөгч, Засгийн газрын дэмжлэгтэйгээр УИХ-ын гишүүдийн бүрэн эрхийг хөндсөн хууль санаачилж буй үйл явцыг судлаачийн хувьд хэрхэн дүгнэж байгаа вэ?

-Нэг талаас, Ерөнхийлөгч бол хууль санаачлах эрхтэй субъект, нөгөө талаас УИХ-ын тухай хуулийн 36.1-д УИХ-ын үйл ажиллагаа, дэгтэй холбоотой хурлыг зөвхөн УИХ-ын гишүүн санаачилна гэсэн зохицуулалт бий. Энэ нь УИХ үйл ажиллагаагаа, хуралдааны дэгээ өөрчлөх, шинэчлэх шаардлагатай бол бусад субъект биш, гагцхүү өөрсдөө шийдвэрлэх тухай зарчим юм. Хуульчид юу гэж тайлбарлахыг сайн хэлж мэдэхгүй ч улс төр судлаачийн хувьд энэ зарчмын байр сууринд санал нэг байна.

-Ерөнхийлөгчийн хуулийн төсөлд тойргоос сонгогдсон УИХ-ын гишүүнд ёс зүйн хариуцлага хүлээлгэх, жагсаалтынх бол намаас эгүүлэн татах зарчмаар оруулж өгсөн нь эрх мэдлийг хэт төвлөрүүлэх эрсдэлтэй. Нөгөө талаас олон нийт УИХ-аас өндөр ёс зүй шаардаж байна. Парламентын түвшинд ёс зүйг сахиулдаг ямар жишиг байдаг вэ?  

-УИХ-ын гишүүнээс эгүүлэн татах хоёрхон тохиолдол бий. Нэгдүгээрт, Үндсэн хуулийн Цэцээс УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах үндэслэлтэй гэж үзсэн бол, хоёрдугаарт гэмт хэрэг үйлдсэн болохыг шүүхийн хүчин төгөлдөр шийдвэрээр тогтоосон эгүүлэн татах ёстой. Аль ч тохиолдолд УИХ нэгдсэн чуулганаар хэлэлцэж эгүүлэн татах эсэхийг шийдвэрлэдэг хуультай. Гэвч шүүхийн тогтоол гарсан тохиолдолд түүнийг хэлэлцэх дэг нь хуулиар тодорхой зохицуулагдаагүй тул өнөөг хүртэл хэлэлцэхгүй тохиолдол гарч буйг бид бүгд мэдэж байгаа. УИХ-ын гишүүдийг эгүүлэн татах эдгээр үйл явцыг тодорхой болох эрх зүйн шаардлага бий.

Парламентын гишүүнд ёс зүйн хариуцлага тооцох хамгийн том механизм бол сонгууль. Тиймээс ёс зүйн хариуцлагыг сонгогчид л тооцох нь хамгийн зохистой. Намын жагсаалтаар ч бай, сонгуулийн тойргоос ч бай сонгогдож, тангараг өргөсөн бол тэр хүн нийт иргэн, улсын ашиг сонирхлыг баримтална гэж тангараг өргөж ард түмний элч болдог Үндсэн хуулийн зохицуулалттай.

Аль нэг намын дарга, ялангуяа ёс зүйн ноцтой зөрчил гэдэг үндэслэлээр хариуцлага тооцох нь зүй ёсны бус. Хуулийн төсөлд УИХ-ын гишүүний ёс зүйн дүрмийг удаа дараа болон ноцтой зөрчсөн гэх агуулга харагдана лээ. Удаа дараа гэдэг нь хэдэн удаа, ноцтой зөрчих гэдгийг юу гэж ойлгох гэх мэт нь эргэлзээтэй. Ер нь хууль хэдий чинээ хоёрдмол утгатай байна, төдий чинээ эргэлзээ төрүүлдэг.

-Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын Засгийн газар олон нийтээс тийм ч өндөр дэмжлэг авч чадахгүй байна. Намын дарга, Ерөнхий сайдын суудлыг салгасан нь үүнтэй холбоотой юу? 

-Олон нийтээс дэмжлэг авч чадахгүй байна гэж бодохгүй байна. Саяхан  судалгааны байгууллагын гаргасан судалгаа харахаар рейтинг өндөртэй улстөрчдийг Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, УИХ-ын дарга, сөрөг хүчний удирдагч нар тэргүүлж байна.

-Үе хоорондын гэгдэж буй МАН-ын доторх зөрчилдөөн бүтэн жил тойрч байна. Эрх баригч намын дотоод зөрчил энэ хавар дахиад Засгийн газрыг огцруулах нөхцөл байдал руу хөтлөх магадлалтай болж ирлээ. Засгийн газар огцрох магадлалтай юу?      

-Улс төрийн томоохон шийдвэрүүд хөшигний ард гардаг учраас огцрох эсэхийг хэлэхэд эрт, хэлж мэдэхгүй юм. Уг нь Засгийн газар тогтворгүй байнга огцроод байсан тул тогтвортой байдлыг хангах үүднээс Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Нэмэлт, өөрчлөлт оруулснаас хойших Ерөнхий сайд тогтвортой ажиллаж байгаад, Ерөнхий сайдад итгэл үзүүлэх эсэх тухай асуудлаар өнгөрсөн зун өмнөх Засгийн газар огцорлоо.

Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт хийснээс хойш дагалдаж батлах шаардлагатай, Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг амь оруулах 50 гаруй хуулийн төслийн гуравны нэгийг баталсан гэдэг. Нэг ёсондоо бид 2019 онд хийсэн шинэчлэлээ иж бүрэн хийж чадаагүй гэсэн үг.

-Сөрөг хүчин АН болон УИХ-д цөөн суудалтай нам, эвслүүд нэгдэн УИХ-ын дарга Н.Учралыг шахах замаар эрх баригчдад шахалт үзүүлж эхэллээ. Нэг намын УИХ даргаар ажиллах нь ямар үр дагавартай вэ?

-Намын дарга УИХ-ын даргын албан тушаал хашиж болохгүй гэсэн хуулийн заалт байхгүй. Өмнө нь намын дарга УИХ-ын даргыг хашиж байсан тохиолдол МАН-д ч, АН-д ч бий. Зарчмын хувьд бол эрх баригч намын дарга Ерөнхий сайдын албан тушаал хаших ёстой. Энэ бол улс төрийн намын лидерийг эрүүл өрсөлдөөнөөр гаргаж ирдэг вестминстрийн загварын гол онцлог юм.