Ерөнхийлөгчийн сонгууль, Засгийн газарт суудал сулрах сураг очсон газар, уулзсан бүхнээ загнаж зандардаг хэдэн улстөрчийг төрүүлж орхилоо. Хурандаа У.Хүрэлсүхийн хулхи дуураймлууд гэмээр тэр нөхдөд байгаа онохгүй, олон дунд явцгүй улс төр хийж явахаар орлогыг хууль ёсны эздэд нь үлдээх арга бол Нийгмийн даатгалын шимтгэлийг бууруулах гэдгийг зөвлөе. Эдийн засгийн өсөлтийг өрх бүрийн үүдээр оруулах боломж ойрын хугацаанд үүнээс өөрөөр харагдахгүй байна. Угаасаа ирэх жилийн Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар нийгмийн даатгалын сан байтугай их мөнгө цацна шүү дээ.

Нэгдүгээрт, НДШ бууруулах хөрс нь бэлэн байна. НДШ-ийн хувь хэмжээг хоёр дахин буюу 50 хувиар бууруулах өргөдөлд гарын үсэг зурсан 100 гаруй мянган хүний дэмжлэг бэлэн байна. Иргэн Б.Батбилэгийн санаачилсан энэхүү өргөдөл 100 мянган хүн дэмжсэнээр УИХ 2025 онд хүлээн авч, Төсвийн байнгын хорооноос ажлын хэсэг томилсон. Үүнээс өмнө иргэн Ш.Хүрэлтулга 2023 онд  НДШ, ХХОАТ-ыг 50 хувь бууруулах тухай өргөдөл гаргасан нь мөн л 100 гаруй мянган хүний дэмжлэгээр УИХ-д хүрсэн.

Энэ мэт НДШ-ийг бууруулах акц байсхийгээд нийгмийн дэмжлэг авах болсон учраас Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яамнаас нэгэн тооцоолол хийж, иргэдийн шаардлагад тайлбар хийсэн. Иргэний гаргасан өргөдлийн дагуу НДШ-ийг 50 хувиар бууруулбал, Нийгмийн даатгалын сан, улсын төсөвт нийт 3.2 их наяд төгрөгийн ачаалал ирнэ. "Эрдэнэс тавантолгой" ХК-ийн 1072 хувьцааны ногдол нөхөх боломж байгаа эсэхийг тооцолоход, 2.4 их наяд төгрөг болсон буюу боломжгүй гэсэн дүн гарсан гэж танилцуулж байсан юм. Гэхдээ энэ нь НДШ-ийг нэг удаагийн шийдвэрээр 50 хувь бууруулсан тохиолдолд гарах зардал. Харин жил бүр шат дараатай буюу 1-2 хувиар бууруулаад явбал, уул уурхайн орлогоос сангийн алдагдлыг нөхөөд явах боломжтой гэж үздэг. Энэ нь сонгуулийн цикль, эсвэл Засгийн газрыг нэг удаа аварч үлдэх гэсэн популизмаас харьцангуй бага зардалтай буюу инфляцын дарамт бага үүсгэх боломжтой хувилбар. НДШ буурахад, эдийн засаг дахь эрэлт нэмэгдэж, бизнесийн өрсөлдөх чадвар өснө.

Монгол Улсын “Эв хамтын” гэх тогтолцоотой нийгмийн даатгал, хураамж шимтгэл өөрөө айл өрхүүдийн орлогыг бууруулж, жижиг, дунд бизнесүүдийн хөгжих боломжийг хязгаарладаг шударга хөдөлмөрчид, баялаг бүтээгчдэд маш гашуун бөгөөд хатуу тусдаг “татвар”. Өрх гэрийн амьжиргаа, аж ахуйн нэгжүүдийн хөгжилд маш хортой тусдаг Нийгмийн даатгалын шимтгэл ирээдүйд үр өгөөжөө өгнө гэж худлаа.

Өнөөдөр цалингийн орлогоосоо асар өндөр НДШ, татвар хураамж төлж буй иргэн тэтгэвэрт гарсан өдрөөсөө эхлэн ядуусын эгнээд нэгдэж байгаа тогтолцоог ямар юмных нь эв эе, шударга ёсных гэх вэ.

Ажилтны шууд орлогыг хулгайлдаг энэ “татвар”-ын тогтолцоогоор нэг даатгал төлөгчид нуруундаа 1.5-2 ахмад настны тэтгэврийг тавих өндөр ачаа үрүүлдэг.  Ажил олгогчийн хувьд ч бизнесийн өрсдөх чадварыг асар ихээр дордуулсаар байгаа. Гэтэл бизнесийн өрсөлдөх чадвар өөрөө  тухайн улсын эдийн засгийн өрсөлдөх чадвар шүү дээ. Товчхондоо, НДШ-ийн хувь хэмжээг бууруулах замаар иргэдийн орлого, эдийн засаг, бизнесийн өрсөлдөх чадвараа авар.

Нөгөө талд Нийгмийн даатгалын сан өөрөө асар их хулгайд нэрвэгдэж, улстөрчдийн оролцоотой Чингис хаан, Капитал банкуудад асар их хөрөнгөө залгиулаад байгаа. Нийгмийн даатгалын сангийнхан арга ядаад л Чингис хаан, Капитал банкуудын хөрөнгийг зарж, орлогожих байдлаар аргацаах болсон. Дээр нь малчид зэрэг нийгмийн томоохон бүлгүүд татвар төлөгчдийн мөнгөөр үнэгүй нийгмийн даатгалаа төлүүлээд сууж байгаа нь энэ гажуудлын шударга бус тогтолцоо найдваргүй болсныг харуулдаг. Энэ тогтолцоогоор Нийгмийн даатгалын сан хэчнээн их мөнгөтэй байгаад даатгуулагчдаа үр өгөөжөө өгөхгүй нь тодорхой болсон.

Хулгайд баригдсан тогтолцоог өөрчлөхгүйгээр ажилтан, ажил олгогч хоёр нэгдэн хэдэн хувийн ч өндөр шимтгэл хураамж төлөөд нэмэргүй. Сангийн мөнгө хар нүх рүү урсана.

Монголчууд өнөөдөр өөрсдөөсөө харьцангуй сайхан амьдралтай Азийн бусад орны иргэдтэй харьцуулахад өндөр НДШ төлж байгаа. Монголын ажилтан, ажил олгогч нийлээд 24 хувийн НДШ төлдөг бол Азийн дундаж 20 хувь хүрэхгүй байна. Ялангуяа Зүүн өмнөд Азийн улсуудын иргэд байгалийн асар их баялагтай монголчуудтай харьцуулахад тэтгэврээрээ сайхан амьдарч дөнгөдөг. Учир нь Азийн бусад улсад Нийгмийн даатгалын санд хулгай байхгүй, бас зөв тогтолцоогоор явж байна.

Тэгвэл өнөөдөр Монголын гажуудлын тогтолцоог либералчилж өөрчлөхөөс өөр сонголт үлдээгүй. Монголд тохиромжтой либералчлалын арга олон давхаргат тэтгэврийн тогтолцоо гэдэгтэй санал нэгддэг. Энэ тогтолцоогоор ажилтан төлж буй шимтгэлээсээ хуримтлал үүсгээд, давхар эв хамтын системдээ төлөлт хийх үүрэг хүлээдэг. Эрх баригч МАН-ынхан 2021 онд энэ тогтолцоог “Хувийн тэтгэврийн сан” нэрээр нэвтрүүлэхээр оролдсон ч хулгайч олонтой өнөөгийн системд тохирохгүй, эртэднэ гэж үзээд дэмжээгүй. Мөн олон нийтийн зүгээс МАН-ынхан 2018-2022 онд Олон улсын валютын сангийн Эдийн засгийг сэргээх хөтөлбөрийн далимаар НДШ-ийг огцом таван хувиар нэмэгдүүлсэн түүхээ давтах нь гэх айдас давамгайлсан юм. Тэгвэл одоо эдийн засгийн хүндрэл нэрээр НДШ-ийг нэмэгдүүлэн, ард иргэд аж ахуйн нэгжүүдэд ачааны хүндийг үүрүүлсэн алдаагаа засах боломж МАН-д байна. Иргэд элдэв төсөл, авлигатай тэмцэх зэрэг шалихгүй амлалтад итгэхээ больсон энэ цаг үед  зөв шударгаар хөдөлмөрлөж буй иргэндээ ч, эдийн засагтаа ч шууд тусгалаа өгөх шийдвэр гаргах эрх мэдэл нь УИХ, Засгийн газрын гишүүдэд хангалттай байна.