Нийслэлийн хэмжээнд тулгамдсан хамгийн том асуудлын нэг нь автомашины зогсоол. Иргэд ажил амжуулах гэж гараад автомашинаа байршуулах газар хайсаар ихэнх цагаа зарцуулдаг. Эцэст нь нэгдүгээр эгнээнд байршуулсан автомашинууд замын хөдөлгөөний урсгалыг удаашруулж, нийтийн тээвэр болон яаралтай тусламжийн автомашиныг хүртэл саатуулдаг. Энэ нь зогсоол хүртээмжгүйн зэрэгцээ зогсоолын төлбөр өндөр тул төлөхөөс иргэд зайлсхийдэг аж.

Замын хөдөлгөөний удирдлагын төвийн Авто зогсоолын удирдлага, хяналтын газрын мэдээлснээр 2025 оны байдлаар нийслэлийн 75 байршилд нийт 1889 авто зогсоол нийслэлтэй албан ёсны гэрээ байгуулан төлбөртэй зогсоолын үйл ажиллагаа эрхэлсэн. Жилд дунджаар 900 саяас 1.4 тэрбум төгрөгийг авто зогсоолын төлбөрөөр дамжуулан нийслэлийн төсөвт төвлөрүүлдэг.

Түрээсийн төлбөр нь зогсоолын тоо, хүртээмжээс шалтгаалан харилцан адилгүй байдаг. Дээрх 75 байршилд байрлах төлбөртэй авто зогсоолууд нь нийслэлийн болон хувийн эзэмшлийн газарт байрладаг бөгөөд эзэмшлийн хэлбэр нь харилцан адилгүй. Мөн гэрээний хүрээнд тухайн аж ахуйн нэгж нь зогсоолын орчны 50 метр хүртэлх талбайн цэвэрлэгээ, үйлчилгээг хариуцах зэрэг үүрэг хүлээдэг байна. Харин хотын удирдлагуудын мэдээлснээр өнгөрсөн онд 33 авто зогсоолыг ухаалаг системд шилжүүлж, энэ онд 50 болгон нэмэгдүүлэхээр төлөвлөжээ. Эдгээр зогсоол нь автомат төлбөрийн систем, цахилгаан автомашин цэнэглэх боломж, нэгдсэн мэдээллийн санд холбогдох шийдэлтэй. Иргэд гар утсаараа сул зогсоолын мэдээллийг харах, урьдчилан захиалах, төлбөрөө цахимаар төлөх нөхцөл бүрдсэн. Тооцооллоор энэ нь цаг хугацаа хэмнэх, түгжрэлийг бууруулах, хотын хөдөлгөөнийг илүү зохион байгуулалттай болгох ухаалаг шийдэл гэдгийг хэлж байгаа юм.

Гэвч бодит байдал дээр иргэдийн хэрэглээ, хандлагаас шалтгаалан энэхүү боломж бүрэн үр дүнд хүрэхгүй байна. Харин ч эсрэгээрээ зарим жолооч төлбөртэй зогсоол ашиглахаас зайлсхийж, нэгдүгээр эгнээнд автомашинаа байрлуулдаг. Түүнчлэн зогсоолын хаалтыг дугуйгаараа дарж эвдэх, зориулалтын талбайд оруулахгүйгээр системийг тойрох зэрэг зөрчил гарч буй нь ухаалаг шийдлийн ач холбогдлыг бууруулж байна. Иргэдийн зүгээс “төлбөр өндөр” гэх шүүмжлэл хэлэх ч хямд үнэтэй зогсоол хоосон байхад зам дээр үнэгүй шахам зогсох хандлага түгээмэл байгаа нь зөвхөн санхүүгийн бус соёлын асуудал болохыг ч илтгэнэ.

Авто зогсоол олон жил ажиллуусан нэгэн иргэнээс энэ тухай тодруулахад тэрбээр “Нийслэл дэх зогсоолууд өмчлөлийн хувьд хоёр төрөлтэй байдаг. Нэгдүгээрт, нийслэлийн мэдлийн зогсоолууд, хоёрдугаарт төрийн өмчийн байгууллагын эзэмшил газарт байрлах зогсоол байдаг. Төрийн өмчийн байгууллагууд өөрийн эзэмшлийн газарт зогсоол ажиллуулах бол сонгон шалгаруулалт зарлаж, түрээслэгчийг сонгодог. Тухайлбал, эмнэлгийн зогсоол түрээслэх тохиолдолд орлогын хуваарилалт тодорхой журмаар явагддаг. Олсон орлогын 70 хувийг тухайн байгууллага болон нийслэл авдаг бол 30 хувь нь түрээслэгч компанид үлддэг. Жишээ нь, 10 сая төгрөгийн орлого оллоо гэж үзвэл 3 сая төгрөг нь түрээслэгчид, үлдсэн 7 сая төгрөгийг байгууллага болон нийслэл 60:40 хувийн харьцаагаар хуваан авдаг. Орлогыг НӨАТ-аар тооцож, санхүүгийн тайланг Үндэсний аудит шалгадаг” гэв.

Мөн зогсоолын орлого нь өдөр бүр харилцан адилгүй. Учир нь орлогыг эргэлтээр тооцдог болохоор орж, гарч буй автомашины тоо тогтмол биш. Гэсэн ч жижиг талбайтай зогсоолд өдөрт дор хаяж 100 гаруй автомашин орж, гардаг гэдгийг хэлэв. Тэрбээр зогсоолын цагийн төлбөр өндөр байгаа шалтгааныг түрээсийн зардалтай холбон тайлбарлав. Түрээс өндөр байх тусам цагийн төлбөр нэмэгдэхээс өөр аргагүй аж.

Хотын төвд цагийн 2000 төгрөгөөс доош төлбөртэй зогсоол бараг байхгүй болсон нь үүнтэй холбоотой гэв. Мөн зогсоол ажиллуулах эрх авах нь амаргүй гэдгийг онцолсон юм. Жишээлбэл, Эх, хүүхдийн эрүүл мэндийн үндэсний төвийн зогсоолын сонгон шалгаруулалтад оролцохын тулд бараг нэг жилийн хугацаанд хөрөнгө, нөөцөө зарцуулж, гурван удаагийн шалгаруулалтад оролцжээ. Түүний хэлснээр шаардлагыг 100 хувь биелүүлсэн ч шийдвэр гаргах түвшинд субъектив хүчин зүйлс нөлөөлөх тохиолдол байдаг бөгөөд “цаанаа асар их эрх ашиг явдаг” хэмээн үзэж байгаагаа нуусангүй.

Зогсоолын үнийн өсөлтөд нөлөөлж буй өөр нэг хүчин зүйл бол үйл ажиллагааны зардал. Ажилчдын цалин, гадна тохижилт, тэмдэг тэмдэглэгээ, засвар үйлчилгээ зэрэгт хөрөнгө зарцуулах ёстой ч бодит байдал дээр зарим эзэмшигч, түрээслэгч ашигт илүү анхаарч, шаардлагатай хөрөнгө оруулалтыг бүрэн хийдэггүйг тэрбээр шүүмжилсэн.

Сүүлийн үед хүний оролцоогүй, бар кодоор төлбөр авах систем нэвтэрч эхэлсэн. Гэвч манай нөхцөлд жолооч нар стандартын дагуу зогсоолд байрлуулах соёл бүрэн төлөвшөөгүй тул ийм систем шууд хэрэгжихэд хүндрэл гардаг гэж үзэж байна. “Гадуур яваад харахад стандартын дагуу зөв байрлуулсан автомашин хэд байна, буруу тавьсан нь хэд байна гэдгийг анзаарах хэрэгтэй. Хөндлөн байрлуулж, замын хөдөлгөөний урсгалд саад учруулсан автомашин олон байдаг” хэмээн ярив. Эцэст нь Улаанбаатар хотод зогсоолын соёл бүрэн тогтоогүй учраас зөвхөн ухамсарт найдах бус, тодорхой хэмжээнд хяналт, албадлагын арга хэмжээ зайлшгүй шаардлагатай гэсэн байр суурийг илэрхийлсэн юм.

Зогсоолд автомашинаа байрлуулж буй иргэдийн зүгээс хүртээмжийн асуудлыг хамгийн түрүүнд хөндөж байна. Тэдний хэлж буйгаар “Хотын зогсоолууд хангалттай биш, зарим нь чип, хаалттай системтэй тул гаднын автомашин орох боломжгүй байдаг. Төлбөрийн хувьд цагийн 2000–3000 төгрөгийн хооронд хэлбэлздэг нь урт хугацаанд автомашинаа байрлуулахад хүндрэлтэй гэж үзэж байна. Иймээс жолооч нар богино хугацаанд, яаралтай үед л төлбөртэй зогсоол ашигладаг гэнэ.

Улаанбаатар хотод бүртгэлтэй автомашины тоо хүн амын тоотой ойролцоо хэмжээнд хүрсэн энэ үед зогсоолын асуудлыг зөвхөн төлбөрөөр зохицуулах бус, хот төлөвлөлтийн бодлоготой уялдуулан цогцоор нь шийдвэрлэх шаардлагатайг иргэд онцлов. Мөн төлбөртэй зогсоолуудын тохижилт хангалтгүй байгаа. Тухайлбал, "Нарантуул" худалдааны төв орчмын зогсоолууд олон жилийн өмнөхтэй адил шороон, стандартын шаардлага хангахгүй хэвээр байгаа нь анзаарагддаг.

Иймээс төлбөр авч байгаа зогсоолууд орлогоо зөвхөн ашигт төвлөрүүлэх бус, талбайгаа өргөтгөх, орчны тохижилтыг сайжруулах, стандарт хангасан нөхцөл бүрдүүлэхэд бодит хөрөнгө оруулалт хийх шаардлагатай гэж иргэд үзэж байна.

Зогсоолын асуудал нь дэд бүтцийн хомсдолоос гадна хэрэглээний соёл, хяналтын тогтолцоотой салшгүй холбоотой. Хэрэв дүрэм зөрчсөн жолоочид шуурхай, бодитой арга хэмжээ авч, торгуулийн тогтолцоог үр дүнтэй хэрэгжүүлж чадвал төлбөртэй зогсоолын ашиглалт нэмэгдэх боломжтой. Үүний зэрэгцээ богино хугацааны зогсоолд уян хатан тариф нэвтрүүлэх, иргэдэд ухаалаг системийн давуу талыг ойлгуулах мэдээллийн ажлыг тогтмол хийх шаардлага бий. Автомашины тоо жилээс жилд нэмэгдэж буй энэ үед зогсоолын талбайг хязгааргүй тэлэх боломжгүй. Тиймээс ухаалаг технологи, зөв бодлого, иргэдийн хариуцлагатай хэрэглээ зэргийг нэвтрүүлж байж л асуудал шийдэгдэх болов уу.

ГЭРЭЛ ЗУРГИЙГ О.БОЛОРСУВД