"News" агентлаг энэ удаагийн“Хууль төрөхийн өмнө” буландаа УИХ-ын хаврын чуулганаар Ардчилсан намаас өргөн барихаар бэлтгэж байгаа Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай хуулийн төслийг онцолж байна. Хууль санаачлагчдын зүгээс  “Монгол Улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас татгалзаж, хувийн өмч, хувийн санаачилгад суурилсан зах зээлийн эдийн засгийг эргэлт буцалтгүй сонгосноо Үндсэн хуулиар баталгаажуулсан. Гэвч 35 жилийн турш Үндсэн хуулийн уг үзэл санаа аажмаар бүдгэрч, чөлөөт эдийн засгийн орон зайг хумьж ирсэн. Эдийн засгийн хөгжлийн дараагийн шатанд гарахад Монгол Улсын өмнө тулгарч буй хамгийн том саад тотгоруудын суурийг шийдвэрлэхгүйгээр, зөвхөн салбарын явцуу асуудлуудыг хөндсөн хууль тогтоомж батлах нь дорвитой үр дүнд хүрэхгүй байна. Тиймээс бидний боловсруулсан 5 бүлэг, 19 зүйлтэй Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай хуулийн төсөл нь Үндсэн хуулийн заалтуудыг бодит амьдралд хэрэгжүүлэхэд чиглэж байгаа” гэдгийг хэлж байгаа юм. 

 АНУ-ын “Heritage Foundation”-аас эрхлэн гаргадаг “Эдийн засгийн эрх чөлөөний индекс”-ийн 2025 оны үнэлгээгээр Монгол Улс 62.6 оноо авч, дэлхийн 184 орноос 74 дүгээр байранд эрэмбэлэгдсэн бөгөөд ялангуяа Өмчийн эрхийн хамгаалалт (49/100), Төрийн үйл ажиллагааны шударга байдал (35/100), Шүүхийн үр нөлөө (45.1/100) зэрэг хууль дээдлэх ёсны суурь үзүүлэлтүүд туйлын хангалтгүй үнэлэгдсэн нь хөрөнгө оруулалтын орчны эрсдэлийг нэмэгдүүлж, бизнесийн өсөлтийг боомилж байна. Иймд Монгол Улсын Үндсэн хуулийн дээр дурдсан үзэл санааг бодит агуулгаар баяжуулах, эдийн засгийн харилцааг зохицуулсан бусад хууль тогтоомжийг тайлбарлах, хэрэглэхэд баримтлах суурь зарчмыг тогтоох, улмаар хууль дээдлэх ёсонд суурилсан, тогтвортой, урьдчилан таамаглахуйц, шударга эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх зорилгоор Эдийн засгийн эрхчөлөөний тухай хуулийн төслийг боловсруулсан гэдгийг хууль санаачлагч УИХ-ын гишүүд онцолж буй.

Хуулийн төсөл нь эдийн засгийн харилцааны эрх зүйн суурийг цэгцлэх, Үндсэн хуулийн зарчмыг бодит агуулгаар баталгаажуулах хүрээнд дараах зарчмын шинжтэй зохицуулалтыг тусгажээ.

• Хууль ёсоор олж авсан өмчийн халдашгүй, дархан байдлыг баталгаажуулж, түүнд зөвхөн нийтийнзайлшгүй хэрэгцээг үндэслэн, шүүхийн шийдвэр, зах зээлийх бодит үнээр урьдчилан олгосон нөхөн олговортойгоор халдах нарийвчилсан журмыг тогтоосон.
• Иргэн, хуулийн этгээдийн эрх зүйн байдлыг дордуулсан татварын болон бусад хууль тогтоомжийг буцаан хэрэглэхийг хориглож, эрх зүй орчны тогтвортой байдлыг хангах.
•  Талууд сайн дурын үндсэн дээр байгуулсан гэрээний эрх чөлөөг төр хүндэтгэх бөгөөд түүний биелэлтийг шударга, хараат бус шүүхээр хамгаалах баталгаагбий болгосон.
•  Хуулиар хориглоогүй аливаа аж ахуйн үйл ажиллагааг чөлөөтэй эрхлэх эрхийг баталгаажуулж, шударга өрсөлдөөний орчныг бүрдүүлэх үүргийг төрд хүлээлгэсэн.
• Энэхүү хуульд заасан эдийн засгийн суурь эрхийг зөвхөн Үндсэн хуульд заасан нийтийн эрх ашгийн үүднээс, зөвхөн хуулиар, зайлшгүй шаардлагатай, хамгийн бага хэмжээнд хязгаарлах зарчмыг тодорхойлсон.
• Хууль батлагдсанаар төрийн дур зоргыг хязгаарлаж, иргэн, аж ахуйн нэгжийн эрхийг баталгаажуулснаар хуулийн засаглал бэхжиж, хөрөнгө оруулалтын орчин сайжирч, эдийн засгийн тогтвортой өсөлтийг хангах суурь нөхцөл бүрдэх бөгөөд төрд итгэх олон нийтийн итгэлийг нэмэгдүүлэхэд чухал ач холбогдолтой гэж үзэж байна.

Хуулийн төсөлд тусгагдсан эдгээр зарчмуудаас өмчийн эрхийн халдашгүй байдлыг баталгаажуулсан зохицуулалт нь эдийн засгийн тогтвортой байдлын суурь болдог. “Heritage Foundation”-ийн Өмчийн эрхийн хамгаалалт үзүүлэлтээр Монгол Улс 49 гэсэн туйлын хангалтгүй үнэлгээ авсан нь хууль ёсны өмчлөгчийн эрх нь бодит амьдрал дээр зөрчигдөх эрсдэл өндөр, төрийн зүгээс “нийтийн зайлшгүй хэрэгцээ” гэсэн тодорхойгүй үндэслэлээр хувийн өмчид халдах боломжтой, шүүхийн хамгаалалт сул байгаагийн илрэл юм. Энэхүү эрх зүйн орчны доголдолнь иргэд, аж ахуйн нэгжүүдийг урт хугацааны хөрөнгөоруулалт хийх, хуримтлал үүсгэх сонирхолгүй болгож, эдийн засгийн хөгжлийг сааруулж буй гол шалтгаануудын нэг болсон.

Иймд хуулийн төслийн долдугаар зүйлд хувийн өмчийг дайчлан авах ажиллагаанд зөвхөн “нийтийн зайлшгүй хэрэгцээ”-г үндэслэх, энэхүү хэрэгцээг зөвхөн “шүүхийн шийдвэр”-ээр нотлох, нөхөн олговрыг “зах зээлийн бодит үнэ”-ээр “урьдчилан” олгох гэсэн дөрвөн давхар хамгаалалтын механизмыг хуульчилсан болно. Энэхүү зохицуулалт нь төрийн дур зоргыг бодитойгоор хязгаарлаж, өмчлөгчийн эрхийг олон улсын жишигт нийцсэн түвшинд хамгаалах эрх зүйн бат бэх орчныг бүрдүүлнэ.

Хуулийн төслийн онцлох заалтуудаас:

• Төр нь эдийн засгийн харилцаанд оролцохдоо төрийн эдийн засгийг зохицуулах эрх мэдлийг ашиглан аж ахуй эрхлэгчтэй өрсөлдөхийг хориглоно.
• Хувийн өмчийг дайчлан авах төрийн шийдвэр нь зөвхөн нөхөх олговор, үнэ бүрэн төлөгдсөн бол хэрэгжинэ.
• Аж ахуй эрхлэгчийн эрх зүйн байдлыг дордуулсан аливаа санхүүгийн ачаалал, татвар, төлбөрийн зохицуулалтыг буцаан хэрэглэхийг хориглоно.
• Төрийн байгууллага хуульд заасан хугацаанд шийдвэр гаргаагүй бол аж ахуй эрхлэхтэй холбогдох зөвшөөрлийг олгосонд тооцно.
• Төрөөс аж ахуй эрхлэгч хувь хүн, аж ахуйн нэгжид үйлчилгээ үзүүлэхдээ хуульд заагаагүй баримт бичиг, нэмэлт мэдээлэл шаардахыг хориглоно.
• Аж ахуй эрхлэгч төрийн хууль бус шийдвэр, үйл ажиллагаанд гомдол гаргах эрхтэй бөгөөд төр гомдлыг тасралтгүй, шуурхай шийдвэрлэх, эрхийг сэргээх, нөхөн төлбөрийг барагдуулах үүрэгтэй.
• Монгол Улс олон улсын худалдаа, хөрөнгө оруулалтад үндэслэлгүй саад тавихгүй бөгөөд төр үндэсний хууль тогтоомжийг олон улсын гэрээтэй уялдуулан, хөрөнгө оруулагчийн эрхийг хамгаална.
• Засгийн газар энэ хуулийн хэрэгжилтийн талаар жил бүр Улсын Их Хуралд танилцуулж хэлэлцүүлнэ.
• өрийн болон орон нутгийн өмчит үйлдвэрийн газар, төрийн өмчит болон төрийн өмчийн оролцоотой компанийн тооны дээд хязгаарыг Улсын Их Хуралд танилцуулан батлуулсаны үндсэн дээр тогтоож, шинээр үүсгэх, өөрчлөн байгуулах шаардлага бий болсон нөхцөлд өөр нэгийг хувьчлах, хувьд шилжүүлэх, татан буулгах зарчмыг барих.