2016 онд айл өрхийн цахилгааны тариф нэг кВт.ц тутамд дунджаар 122 төгрөг байсан бол өнөөдөр 280 төгрөгт хүрч, 2.3 дахин өсөөд байна. Гэвч тариф ийнхүү огцом нэмэгдсэн ч эрчим хүчний салбарын санхүүгийн хүндрэл арилаагүй, харин ч улам гүнзгийрсээр байгааг өнөөдрийн бидэнд тулгараад буй бодит нөхцөл байдал харуулж байна.

Сүүлийн жилүүдэд эрчим хүчний станцуудын хуримтлагдсан алдагдал ойролцоогоор нэг их наяд төгрөгт хүрч, уг алдагдлыг нөхөхийн тулд улсын төсвөөс тогтмол татаас олгож иржээ. Өнөөдрийн байдлаар зөвхөн эрчим хүчний салбарт 250 орчим тэрбум төгрөгийн шууд татаас олгосон бөгөөд үүн дээр нэмээд сүүлийн найман жилийн хугацаанд 1.5 их наяд төгрөгөөс давсан гадаадын зээл, тусламж, төсөл хөтөлбөрүүд хэрэгжсэн байна. Эдгээрийг нэгтгэн тооцвол нэг өрхөд дунджаар хоёр сая төгрөгийн санхүүгийн ачаалал ногдож буйг УИХ дахь Ардчилсан намын бүлэг өнөөдөр /2026.01.22/ эрчим хүчний асуудлаар мэдээлэл хийх үеэр онцоллоо.

Эрчим хүчний сайд Б.Чойжилсүрэнгийн 2026 оны төсвийн хязгаарын төсөлд нийт 460.1 тэрбум төгрөг тусгагдсан. Үүний 85.3 тэрбум нь урсгал зардал, 374.8 тэрбум нь хөрөнгө оруулалтын зардал байна. Гэвч энэ их хэмжээний санхүүжилт салбарын бүтцийн шинэчлэл, үр ашгийг нэмэгдүүлэхэд бус, голчлон хуримтлагдсан алдагдлыг нөхөхөд чиглэсэн нь анхаарал татаж байна.

Тодруулбал, сайдын багцын урсгал зардлын 50 хувь нь эрчим хүчний үйлдвэр, компаниудын алдагдлын татааст, 44 хувь нь гэр хорооллын айл өрхийн цахилгааны хөнгөлөлтөд, үлдсэн 6 хувь нь Эрчим хүчний яамны үйл ажиллагааны зардал болон Эрдэнэбүрэн, Эгийн голын усан цахилгаан станцын төслүүдийн бэлтгэл ажилд тус тус зарцуулагдахаар төлөвлөгджээ.

Салбарынхны тооцоогоор, эрчим хүчний компаниудын алдагдлыг улсын татаасгүйгээр шийдвэрлэхийн тулд цахилгаан, дулааны тарифыг одоогийнхоос 80-100 хувиар нэмэгдүүлэх шаардлагатай аж. Гэвч бодит байдал дээр тариф нэмсэн ч алдагдал буурахгүй, татаас олгосон ч салбар эрүүлжихгүй байгаа нь асуудлын гол юм.

Харин эрчим хүчний томоохон мега төслүүдийн хувьд гадаадын зээл, тусламжид найдахаас өөр сонголтгүй нөхцөл байдал үүсээд байна. УИХ-ын өнгөрсөн намрын чуулганаар Засгийн газрын үйл ажиллагааны мөрийн хөтөлбөрт туссан эрчим хүчний төслүүдийг эрэмбэлж, ойрын жилүүдийн хөгжлийн төлөвлөгөөнд оруулах саналыг Эрчим хүчний яамнаас Эдийн засаг, хөгжлийн яам, Сангийн яам болон олон улсын донор байгууллагуудад хүргүүлсэн бөгөөд санхүүжилтийн эх үүсвэрийг шийдвэрлэх чиглэлд ажиллаж эхэлснийг салбарын сайд мэдээлсэн.

Түүнчлэн Улаанбаатар хотын цахилгаан хангамж ирэх өвлүүдэд дахин хүнд байдалд орох өндөр эрсдэлтэй байгаа тул уг системийг өргөтгөхөд ойролцоогоор хоёр тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт шаардлагатай гэсэн тооцоолол гаргасан байдаг. Энэ нь Монгол Улсын жилийн төсөв, өрийн ачаалалтай харьцуулахад асар их хэмжээний санхүүжилт юм.

Уг хөрөнгийг дараах эх үүсвэрүүдээр бүрдүүлэх хувилбар яригдаж байна. Тухайлбал, Азийн дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын банкнаас (AIIB) 900 орчим сая ам.долларын санхүүжилт босгож, Монголын талаас 100 сая ам.доллар гарган нийт нэг тэрбум ам.долларын өртөгтэй төсөл хэрэгжүүлэх талаар хоёр тал уулзалт хийсэн бөгөөд хэлцэл энэ ондоо багтан байгуулагдах боломжтой гэж үзэж байна. Мөн Чайна Эксим банкнаас 200 сая ам.долларын санхүүжилт олгох урьдчилсан боломжтой гэсэн хариу ирсэн бөгөөд төслийн техник, эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулж буй аж. Үүнээс гадна Дэлхийн банкнаас 2026-2027 онд Монгол Улсад олгох зээлийн хүрээнд 200 орчим сая ам.долларын санхүүжилтийг Улаанбаатар хотын цахилгаан хангамжийн дэд бүтцийг сайжруулахад ашиглах талаар урьдчилсан тохиролцоонд хүрчээ.

Энэ нь Засгийн газар эрчим хүчний салбарын хямралыг бодитоор хүлээн зөвшөөрч эхэлснийг илтгэж байгаа боловч бодит гарц, шийдэл нь дахин зээл, өрийн хэлбэрээр яригдаж буй нь болгоомжлол төрүүлж байна.