Засгийн газар “Эрдэнэт” үйлдвэр, “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК, “Шивээ-Овоо” зэрэг компаниудыг үе шаттай хувьчлах жагсаалтад багтаан УИХ-д мэдүүлсэн нь төрийн өмчийг үнэгүйдүүлэх вий гэдэг хардлага дагуулахын зэрэгцээ эрх мэдэлтэй, хөрөнгө мөнгөтэй хэсгийнхнийг л хөлжүүлж, хэдхэн гэр бүл баяжихвий гэдэг болгоомжлолыг араасаа дагуулаад байна.

Засгийн газраас өргөн мэдүүлсэн Төрийн өмчит хуулийн этгээдийн хувьцааг 2026-2028 онд биржээр олон нийтэд нээлттэй худалдах, төрийн өмчийг хувьчлах, өөрчлөн байгуулах үндсэн чиглэл батлах тухай УИХ-ын тогтоолын төсөлд зааснаар дараах аж ахуй нэгжийг хувьчлахаар заасан.

• “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК 10 хувь,
• “Эрдэнэт” үйлдвэр 10 хувь,
• “Эрдэнэс критикал минералс” компани 10 хувь,
• МИАТ коипанийн 10 хувь,
• Монголын Хөрөнгийн биржийн 15 хувь,
• Багануур компанийн 24 хувь,
• Үндэсний давхар даатгал компани 34 хувь,
• Монголын Цахилгаан холбоо компанийн 44 хувь,
• Төрийн банк 45 хувь,
• Дулааны III цахилгаан станц 49 хувь,
• Дулааны IV цахилгаан станц 49 хувь,
• Эрдэнэт дулааны цахилгаан станц 49 хувь,
• Дорнод бүсийн эрчим хүчний систем 49 хувь,
• Дарханы дулааны станц 49 хувь,
• Амгалан дулааны станц 49 хувь,
• Хөдөө аж ахуйн корпорацийн 49 хувийг тус, тус хувьчлахаар оруулж ирсэн.

Өнгөрсөн хугацаанд Монгол Улс төрийн өмчит компаниудаа хувьчилсан ч алдсан зүйл цөөнгүй. Жишээ татвал, 50 тэрбум төгрөгийн хөрөнгөтэй НИК компанийг найман сая ам.доллараар төр хувьчилсан нь жинхэнэ олигархиудыг төрүүлсэн гэх шүүмжлэлд одоо ч өртсөөр буй.

Уг нь хуулийн хүрээнд өмч хувьчлалыг зөв хийж чадвал ирээдүйд үндэсний том хөрөнгө оруулагч бий болж чадна. Тэр агуулгаараа төр алдагдал үйлдвэрлэдэг аж ахуй нэгжүүдээ хувьчлах нь зөв алхам. Гэвч нөгөө талд УИХ-ын гишүүн Ц.Даваасүрэн нарын зүгээс “Төр үнэ цэнэтэй аж ахуй нэгжүүдээ хувьчилж болохгүй. Эхлээд 10 хувь, 20 хувийг хувьчилна гэж эхэлнэ. Энэ тохиолдолд 10 хувь, 20 хувь авсан нөхөр стратегийн хөрөнгө оруулагч болж, хяналтаа тавиад явна. Олон нийтэд нээлттэй арилжина гэдэг заль. Та нар авахгүй, олон нийт авахгүй. Хүн амын 3 хувь л хуримтлалтай тэд нар сонирхож авна, аль эсвэл гадаадынхан авна” гэсэн нь анхаарах ёстой асуудал мөн.

Эдийн засагч, хөрөнгө оруулалтын зөвлөх А.Цагаанхүү “Хөрөнгийн биржээр дамжуулан 18 төрийн өмчит компанийг хувьчилна гэдгээ албан тушаалтнууд мэдээлж байгаа. Гэтэл хөрөнгийн зах зээл ердөө 13 их наяд төгрөг орчим байна. Эндээс юу харж болох вэ гэхээр, хадгаламж эзэмшигчид хөрөнгийн зах зээлд итгэл алдарсан, хөрөнгийн зах зээлийн хөрвөх чадвар буурсан байгааг илтгэж байна. Сүүлийн таван жилийн байдлыг харвал, хувийн болон төрийн өмчит компаниудын хийсэн ихэнхи IPO анх зарласан үнээс буурсан.

Төрийн банк олон нийтэд нэгж хувьцаагаа 590 төгрөгөөр санал болгож 22 тэрбум татан төвлөрүүлсэн. Гэтэл өнөөдөр Төрийн банкны нэгж хувьцаа 21.2 хувиар буурч 465 төгрөг болсон байна.

Мөн хууль эрх зүйн орчин бүрдүүлээгүй байж хувьчлал хийвэл төрийн өмчийн компаниудын үнэлгээ муудна. Хувийн салбарынхан төрийн өмчийн компаниудын хувьчлалд оролцохдоо 10-20 хувьд орох сонирхол бага. Шалтгаан нь, Компанийн тухай хуулиар жижиг хувьцаа эзэмшигчид 10-20 хувийг эзэмшээд компанийн менежмент, стратегийн шийдвэрт оролцох ямар ч боломжгүй. Төрийн өмч хувьчлалын 20-30 хувьд оролцлоо гэж бодоход төрөөс улс төрийн томилгоогоор захирлуудыг нь томилдог. Үүнийг өөрчлөхийн тулд Хувийн компаниудын тухай хууль, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиас гадна төрийн өмчит компаниудын өмч хувьчлалын хууль эрх зүйн орчныг өөрчлөх шаардлагатай. Ингэж чадахгүй бол мөнгөтэй олигархууд хямдруулсан дүнгээр төрийн өмчийг хувьчилж аваад эрх мэдлийг нэгээс нөгөөд шилжүүлдэг муу жишиг л үргэлжилнэ” гэдэг сануулга ч өгөөд буй.

Өнгөрсөн хугацаанд төрд буй өмч бүрт хулгай, шахаа нүүрлэж, хөрөнгө нь эзэнгүйдэн алдагдал нэмэгдсэн нь бодит үнэн.

УИХ-ын гишүүн С.Цэнгүүний мэдээллээр төрийн өмчит 101 компани 78 их наяд төгрөгийн хөрөнгөтэй ч алдагдал нь 20 гаруй их наяд төгрөгт хүрсэн байдаг. Энэ олон компаниас ашигтай ажилладаг нь “Эрдэнэт” үйлдвэр, “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК, “Эрдэнэс Монгол нэгдэл” компани юм. Үлдсэн компаниуд амиа аргацаана, алдагдал үйлдвэрлэнэ.

Төрийн өмчит компаниудын хоорондоо өгч авалцсан зээлийн хэмжээ гурван их наяд төгрөгт хүрсэн байдаг.

Үүнээс гадна төр зээл авч эрчим хүч, дулааны станцуудаа өөд татах гэж оролддог ч өөдөлсөн нь үгүй.  Шаардлага хангахгүй техник хэрэгсэл шахсанаас эхлээд авлига, хулгайн асуудал хөндөгддөг. Хамгийн сүүлийн байдлаар 10 аймагт дулааны станц байгуулах нэрээр БНСУ-ын Экзим банкнаас 110 сая ам.долларын зээл татаж, гүйцэтгэгч компанийг шалгаруулсан ч тухайн компани нь дампуурснаар Монгол Улсын Засгийн газар хүү төлж байна. Төрд өмч байхын сул тал бас энэ.

Иймээс ирэх гуравдугаар сарын 15-нд эхлэх УИХ-ын хаврын чуулганаар төр өмчүүдээ тэр дундаа уул уурхай, эрчим хүчний компаниудаа хувьчлах шийдвэрийг гаргаж чадах уу гэдэг галтай сэдэв хэлэлцэгдэн, шийдэгдэх болж буй.

Нөгөө талдаа жижиг хувьцаа эзэмшигчдээ хуулиар тодорхой хамгаалж чадаагүй байж төр өмчүүдээ хувьчлах тухай яриад ч нэмэргүй гэдэг асуудал бас хөндөгдөж буй.

Нийтээрээ баяжих уу, нэг хэсэг хүмүүс баяжих шийдлийг олох уу гэдэг нь УИХ-аас хамаарах болж байна.

УИХ-аас Төрийн өмчит хуулийн этгээдийн хувьцааг 2026-2028 онд биржээр олон нийтэд нээлттэй худалдах, төрийн өмчийг хувьчлах, өөрчлөн байгуулах үндсэн чиглэл батлах тухай УИХ-ын тогтоолын  төслийг боловсруулах ажлын хэсгийг УИХ-ын гишүүн Д,Үүрийнтуяагаар ахлуулсан ажлын хэсгийг томилуулан ажиллуулж байна.

Г.ХОРОЛ