Эрх баригчид “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн гүйцэтгэх захирал дээр хүнээ тохиролцож чадахгүй байгаагаас Төлөөлөн удирдах зөвлөл /ТУЗ/нь энэ асуудлыг шийдэж чадахгүй гацжээ.

Удахгүй ТУЗ хуралдах ч захирлын томилгоог хэлэлцэхгүй харин компанийн дүрмэнд өөрчлөлт оруулах асуудал хөндөгдөж байна.

Учир нь, өмнө зарласан сонгон шалгаруулалт нь хүчингүй болсон асуудал хөндөгдөв.  Энэ нь компанийн дүрмэнд өөрчлөлт оруулах замаар шинэ захиралд тохируулж шаардлагаа өөрчилж болзошгүй юм байна.

Уг нь  тус компанийн ТУЗ өнгөрсөн аравдугаар сарын сүүлээр хуралдаж, гүйцэтгэх захирлын үүрэг гүйцэтгэгчээр Н.Цэрэнсамбууг томилсон. Тэрбээр “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн Худалдан авах ажиллагааны газрын даргаар ажиллаж байгаад захирлын үүрэг гүйцэтгэгч болсон.

Түүний дараа ТУЗ-өөс “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн захирлыг тодруулах нээлттэй сонгон шалгаруулалт зарласан.  Сонгон шалгаруулалтыг 2025 оны арваннэгдүгээр сарын 7-нд зарлаж, оролцох хүсэлтийг 2025 оны арваннэгдүгээр сарын 25-ний өдрийг хүртэл хүлээн авахаар хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр зар түгээсэн. Энэ хугацаанд нийт 10 гаруй хүн материалаа ирүүлсэн. Гэвч Засгийн газрын түвшинд тохироод байсан захирлын нэр хэвлэлээр гарч, гэрэл цохисноор томилгоог хийх боломжгүй болсон гэх яриа бий.

Уг нь хуулиараа Засгийн газар тус компанийн удирдлагын сонгон шалгаруулалтад нөлөөлөх ёсгүй боловч эрх баригчдын хувьд өөрийн хүнээ тавих цусгүй тулаан далд өрнүүлсээр байна.

Засгийн газрын нэр бүхий сайд нар төрийн өмчит компанийн удирдлагыг улстөрчдөөс хараат бусаар томилно гэж ярьдаг ч хэлбэр төдий болохыг дээрх үйл явдал харуулж байна гэж хэлж  ч болно.

Саяхан хэвлэлээр Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргаар ажиллаж байсан Д.Баярсайханыг Ерөнхий сайд "Эрдэнэс Тавантолгой" компанийн захиралд зүтгүүлж байна гэх мэдээлэл цацагдсан ч шинээр дахин сонгон шалгаруулалт зарлавал энэ нэр өөрчлөгдөж мэднэ.

Хуучин “Эрдэнэт” үйлдвэр ялсан намын “саалийн үнээ” болж, захирлаар нь өөрийн хүнээ томилж чадаагүй Ерөнхий сайдыг засгийнхаа талыг алдлаа гэж зэмлэдэг байсан бол орчин цагт “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК дээр энэ зарчим үйлчилж байна.

Нөгөөтэйгүүр, үе, үеийн Засгийн газар ТУЗ-өөр дамжуулан өөрийн гэсэн хүнээ тус компанийн захирлаар томилдог ч аавын хаалга татаагүй нэр цэвэр үлдсэн нь ховор.

Я.Батсуурь,  Д.Ариунболд, Б.Ганхуяг гээд нэрлэвэл хуулийн байгууллагын хаалга татаж, зарим нь шүүхээс ял сонссон. Тухайлбал, “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан Б.Ганхуягийг үндэслэлгүйгээр хөрөнгөжсөн, албан тушаал эрх мэдлээ урвуулан ашигласан зэрэг зүйчлэлээр яллаж шүүхээс 5.9 жилийн хорих ял оноож байв. Давж заалдсанаар ялынхаа хугацааг бууруулсан.

Томилогдсон дарга нь ялтан болдог, компанийг авлига хулгай, шахааны үүр болгодог хууль зөрчсөн үйлдлийг зогсоохын тулд улс төрөөс хараат бусаар томилгоог хийх шаардлагыг эдийн засагчид тавьж, ТУЗ-ийн гишүүдийг олон нийтийн төлөөллөөр бүрдүүлэх санаачлага гаргаж ирсэн ч ажил хэрэг болоогүй.

Харин Г.Занданшатарын танхим төрийн өмчит компаниудыг хувьчлах жагсаалтад тус компанийг оруулсан ч 10 хувь дээр асуудал яригдаж байгаа нь шүүмжлэл дагуулж буй. Нэг хэсэг нь 10 хувь бага 49 хувь хүртэл хувьчлах ёстой гэдэг шаардлага тавьж буй бол нөгөө хэсэг нь хувьчлах буруу. Төрийн өмчит 100 орчим компаниас ашигтай ажилладаг гуравхан компанийнхаа нэгийг хувьчлах нь зөв шийдэл биш. Тэр тусмаа өнөөдрийн цаг үед иргэд мөнгөгүй байна. Эрх мэдэлтэй, хөрөнгө мөнгөтэй нэг нь л “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн 10 хувийн хувьцааг худалдан авах замаар эрх мэдлээ тогтоож хэдхэн гэр бүл хөрөнгөжих эрсдэлтэй. Ингэж олигархи төрүүлж болохгүй гэдэг асуудал ч хөндөгдөх болсон.

Харин энэ асуудалтай зэрэгцэн ирэх гуравдугаар сард шинэ захирал тодорч мэдэхээр байна.

Дэлхийн зах зээл дээр нүүрсний үнэ унаснаар “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК хүнд цаг үеийг туулах болсон.  Нэг үгээр хэлбэл, экспортод гаргах нүүрсний хэмжээг нэмэгдүүлсэн ч орж ирэх орлогын хэмжээ буурсан. Гэсэн ч Засгийн газраас өгсөн үүрэг чиглэлийн дагуу тус компани чардайн ажилласаар байгаа юм. Өнгөрсөн 2025 онд тус компани 28.9 сая тонн нүүрс экспортолж, улсын төсөвт 1.7 их наяд төгрөгийн татвар төвлөрүүлсэн .  Тодруулбал, ААНОАТ –аар 730.6 тэрбум төгрөг, АМНАТ 717.4 тэрбум төгрөг төвлөрүүлжээ. Нийт дүнгээрээ улсын төсвийн орлогын 6 хувийг дангаараа бүрдүүлсэн гэсэн үг юм.

Г.ХОРОЛ