Монголчууд хэлсэн ярьсан, санаачилснаараа хөгждөг бол өнөөдөр Азидаа хөгжлөөрөө толгой цохих байлаа. Харамсалтай нь, хэлсэн ярьсан нь цаасан дээр хэрэгжихээс бодит байдал дээр биеллээ олж, өгөөжөө өгсөн нь хуруу дарам цөөн. Эрх баригчдын санаачилсан мөнгө үрсэн мөрөөдлийн төслүүдээс дурдвал метро, дүүжин тээвэр,  эзэнгүй барилга байгууламжгүй цаасан дээрх/Хүннү, Майдар/ хот, хурдны зам, усан цахилгаан станц, газрын тос боловсруулах үйлдвэр гэхчлэн чихэнд хэдийнэ  танил дотно сонсогддог болоод зарим төсөл 10 гаруй жилийн нүүрийг үзэж байна.

Үүний нэг нь Өмнөд Солонгос улсын Экзим банкнаас 110 сая ам.долларын хөнгөлөлттэй зээл татаж,  2019 онд эхлүүлсэн дулааны станц барих төсөл юм. Зээл 40 жилийн хугацаатай бөгөөд 0.15 хувийн хүүтэй, үндсэн төлбөрөөс чөлөөлөгдөх хугацаа 10 жил байхаар нөхцлийг тохирсон. Тодруулбал, тус төслийн хүрээнд Архангай, Баянхонгор, Говь-Алтай, Говьсүмбэр, Дундговь, Завхан, Өвөрхангай, Сүхбаатар, Хэнтий, Төв гэсэн арван аймагт дулааны станц барихаар болж, барилга угсралтын ажлыг 2019 онд эхлүүлсэн. Гэвч ажил нь зарим аймагт 40 орчим хувьтай буюу дөнгөж суурийг нь тавиад ажил зогссоныг аймгийн Засаг дарга нар нь учирлав.

Угтаа тус арван аймагт баригдаж буй дулааны станц нь ирэх хавар ашиглалтад орох төлөвлөгөөтэй байсан. Гэтэл суурь тавигдан зогссоноос дулаанаа хэрхэн шийдвэрлэх вэ гэдэг хүндхэн асуудалтай тулаад байна. Хуучин дулааны станцуудаа шинэчлэх зорилго дор дээрх төсөлд хамрагдсан ч хэрэгжүүлэгч компани нь дампуурснаас цаашид хэрхэх нь тодорхойгүй болжээ.

Өөрөөр хэлбэл, дампуурлаа зарласан компанийн асуудал хэрхэн яаж шийдэгдэх нь тодорхойгүй учир аймгууд өөрсдийн төсвөөрөө түр аргацаах шийдвэрийг энэ өвөлдөө авчээ.

Төслийг гүйцэтгэж байсан БНСУ-ын "Бьюксан Инженеринг" компани дампуурч хэрэг шүүхийн шатанд очсон. Энэ талаар Эрчим хүчний сайд Б.Чойжилсүрэн өнгөрсөн аравдугаар сард мэдээлэл өгсөн. Тэрбээр,"10 аймгийн дулааны цахилгаан станц барих төсөл БНСУ-ын Экзим банкны санхүүжилтээр төслийг хэрэгжүүлж байсан "Бьюксан Инженеринг" компани 2025 оны дөрөвдүгээр сард дампуурлаа зарласан. Тус компани дампуурлын хамгаалалтад орохын тулд БНСУ-ын хуулиараа Монголын арилжааны банкуудын дампуурлын тухай хуультай ижил төстэй процесс явдаг юм байна.

Дампуурлаа зарлах ажлыг БНСУ-ын захиргааны хэргийн шүүхэд гаргаснаар тавдугаар сарын 11-нд нэг удаа шүүх хурал зарлагдсан боловч хойшилсон.

Дараагаар нь хурал нь бас зургадугаар сарын 24-нд болж хойшлоод одоо БНСУ-д долоо, наймдугаар сард шүүгч нар нь амардаг учраас ес, аравдугаар сард шүүхийн шийдвэр гарах болов уу гэсэн хүлээлттэй байна. Шүүхийн шийдвэр гарвал энэ компани дээр бүрэн эрхт төлөөлөгч томилж, төслийг гүйцээх үү, гүйцээхгүй юу гэдэг албан ёсны шийдвэр гаргах юм. Энэ шийдвэрийг тус улсын Экзим банк харъя гэсэн. Монголоос БНСУ-д суугаа бүрэн эрхт Элчин сайд энэ асуудалд анхаарч ажиллаж байгаа. Харамсалтай нь, ийм цаг хугацааны хайчинд орсон байна" гэж мэдээлж байв.

Тэгвэл Монгол Улс дээрх зээлд 2025 оны тавдугаар сарын байдлаар 610.7 сая төгрөгийн хүү төлсөн юм. Харин үндсэн хүү төлөлт 2028 оноос эхэлнэ.

Энэ мэт гаднаас өндөр дүнтэй хөнгөлөлттэй зээл авдаг ч эргээд үр дүн, өгөөжөө өгөхгүй хий зээл, төлбөрийн өрөнд унадаг тогтолцоо бий болоод байна. Үүнийг хянадаг, шалгадаг, хариуцлага ногдуулдаг эсэх нь тодорхойгүй. Нэг улсаас хөнгөлөлттэй зээл аваад нэг төсөл хэрэгжүүлдэг эргээд нөгөө төсөл нь гацдаг. Ингээд авсан мөнгөө яадаг эсэх нь тодорхойгүй. Мэдээж зээл авсан нь үнэн бол төлөх нь тодорхой.

Өрийн удирдлагын тухай хуулиар 2023 онд Төсвийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулсны хүрээнд гадаадын зээл тусламжийн үр өгөөж, ашгийг эрэмбэлж, үр ашигтай салбарт хөрөнгө оруулалт хийдэг байх үүднээс зээлийн ил тод нээлттэй байдлыг хангах асуудлыг гаргаж тавьж байсан. Шинээр зээл авах бол нийт зээлийн хэмжээ болон эргэн төлөлт, зээлийн хуваарь зэрэг нэгтгэсэн мэдээллийг нийтэд мэдээлдэг байна гэдгийг хуулиар зохицуулсан. Энэ заалт хэрхэн хэрэгжиж байна вэ. Мөн шинээр оруулж ирж байгаа гадаад зээлээ үр нөлөөгөөр нь эрэмбэлэх аргачлал байна уу. Нөгөө талдаа өрийн удирдлагын баталгаа гаргаж байгаа, зээл тусламжаар хэрэгжиж байгаа төслүүд дээр эрсдэлийн үнэлгээг хийж чадаж байна уу? гээд маш олон асуудал бий. Үндсэндээ шалгуур үзүүлэлт болон эдийн засгийн тооцоо судалгаа, шинжилгээг зээл тусламжийн асуудал дээр нарийн хийдэг байх ёстой.

Ийм эрсдэлтэй, дампуурсан компанийг сонгон шалгаруулж, эргээд улсын төсвөөс хор хохирлыг нь барагдуулж байгаад хэн хариуцлага хүлээх вэ!