Монгол Улсын Үндсэн хууль бол иргэн бүрийн эрх, эрх чөлөөг баталгаажуулсан суурь баримт бичиг. Түүний дотор “хүүхэд” гэдэг үг цөөн удаа дурдагддаг ч, утга агуулгын хувьд хүүхдийн эрхийг хамгаалах чухал заалтууд багтсан байдаг. Тухайлбал, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 16 дугаар зүйлийн 11-т “эх, хүүхдийн эрх ашиг, эрүүл мэндийг төр хамгаална” хэмээн заасан нь хүүхэд бол төрийн онцгой анхаарах ёстой бүлэг гэдгийг илэрхийлдэг. Мөн 16 дугаар зүйлийн 2-т "иргэн сурч боловсрох эрхтэй" гэж заасан нь хүүхдийн боловсрол эзэмших эрхийн үндэс болдог. Үүнээс гадна 19 дүгээр зүйлд "хүний эрх, эрх чөлөөг төр хүндэтгэн хамгаалах үүрэгтэй" гэж заасан нь хүүхдийг ч ялгаагүй хамгаалах хууль зүйн баталгаа юм.

Өөрөөр хэлбэл, Үндсэн хуульд хүүхдийг хүчирхийллээс ангид байх, боловсрол эзэмших, эрүүл орчинд өсөх, хамгаалуулж халамжлуулах суурь эрхийг хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Гэвч бодит амьдрал дээр хүүхдийн эрх энэ заалтуудын хүрээнд хамгаалагдаж чадаж байна уу гэвэл үгүй. Олон улсын судалгаагаар 1–14 насны хүүхдүүдийн 47 хувь нь ямар нэг хэлбэрийн хүчирхийлэлд өртөж байсан гэсэн дүн гарсан нь бараг хоёр хүүхэд тутмын нэг нь эрх нь зөрчигдөж байгааг илтгэнэ. Энэ нь зодох, доромжлох, айлган сүрдүүлэх, үл хайхрах зэрэг бие махбод болон сэтгэл зүйн хүчирхийллийг хамарсан тоо юм.

Сүүлийн жилүүдэд бүртгэгдсэн тохиолдлуудаас харахад бэлгийн хүчирхийллийн хохирогч хүүхдүүдийн тоо ч буурахгүй байна. Жишээлбэл, 2017–2020 оны хооронд л гэхэд 600 гаруй хүүхэд бэлгийн хүчирхийллийн хохирогчоор бүртгэгдсэн нь асуудал ямар ноцтой хэмжээнд хүрснийг харуулна.

Гэвч бодит тоо үүнээс ч өндөр байх магадлалтай, учир нь олон хэрэг ил гаралгүй, “гэр бүлийн дотоод асуудал” нэрийн дор нуугдсаар үлддэг.

БОЛОВСРОЛООС ШАХАГДСАН АМЬДРАЛ 

Түүнчлэн хүүхэд сурч боловсрох ёстой насандаа хөдөлмөр эрхэлж байгаа нь мөн л ноцтой эрхийн зөрчил юм. Монгол Улсад 5–14 насны ойролцоогоор 147 мянган хүүхэд ажил эрхэлж байна. Энэ нь хүүхэд хичээлээ таслах, сургууль завсардаж, эрүүл мэндээрээ хохирох, цаашдын ирээдүй нь хаагдах шалтгаан болдог.

Зарим хүүхэд хог түүж, зарим нь уул уурхай, мал аж ахуй, зах худалдааны хүнд орчинд ажиллаж байна. Энэ бүхэн “амьдралын шаардлага” нэрийн дор зөвтгөгдөх ёсгүй ч бодит байдал дээр хэвийн мэт хүлээн зөвшөөрөгдсөөр байгаа нь хамгийн том асуудал юм.

Асуудал нь хууль байхгүйд биш, хэрэгжилт сул, хариуцлага тодорхой бус, нийгмийн хандлага буруу байгаад оршиж байна. Хүүхдийг “томчуудын өмч”, “загнаж зодож хүмүүжүүлдэг объект” мэт ханддаг ойлголт одоо ч байсаар байна. Энэ нь хүүхдийн эрхийг зөрчих хөрсийг нийгэм өөрөө бүрдүүлж байгаагийн илрэл юм.

Хүүхдийн эрхийг хамгаалах асуудал зөвхөн нэг байгууллага, нэг хууль, нэг салбарын ажил биш. Энэ бол төр, хувийн хэвшил, иргэний нийгэм, эцэг эх, олон нийтийн хамтын хариуцлага юм.

Нэгдүгээрт, төр хууль хэрэгжилтийг бодитоор хангах ёстой. Хүүхдийн эрхийн тухай хууль, бодлого цаасан дээр үлддэг биш, төсөв, хяналт, хариуцлагын тогтолцоотой байх шаардлагатай. Хүүхдийн эсрэг хүчирхийлэл, эрх зөрчсөн тохиолдолд хариуцлага зайлшгүй тооцдог байх нь хамгийн чухал.

Хоёрдугаарт, хувийн хэвшил хүүхдэд ээлтэй бодлого хэрэгжүүлэх ёстой. Ажлын байр эцэг эхэд хүүхдээ асрах, хамгаалах боломж олгох, сурталчилгаа, контентод хүүхдийн эрхийг зөрчихгүй байх, нийгмийн хариуцлагын хүрээнд хүүхдийн хөгжлийг дэмжих бодит оролцоо хэрэгтэй.

Гуравдугаарт, хүүхдийн эрхийн байгууллагууд, ТББ-ууд зөвхөн асуудал хөндөхөөс гадна хүүхдэд хүрч ажиллах, тэдний дуу хоолойг сонсох, хүүхэд өөрөө эрхээ мэддэг, хамгаалж чаддаг болгоход анхаарах ёстой.

Хамгийн гол нь бид, томчууд хүүхдийг “жижиг хүн” биш, бүрэн эрхт иргэн гэж харах сэтгэлгээ рүү шилжих хэрэгтэй. Хүүхдийн эрхийг хамгаална гэдэг нь тэднийг эрхлүүлэх бус, харин аюулгүй, хүндэтгэлтэй, шударга орчинд өсгөх тухай ойлголт юм.

Үндсэн хуульд бичигдсэн хүүхдийн эрх бодит амьдрал дээр хэрэгжихгүй бол тэр заалт утгагүй цаас төдий л үлдэнэ. Хүүхэд өнөөдөр хэрхэн амьдарч байна, маргаашийн Монгол яг тийм л болно. Хэрэв бид хүүхдийн эрхийг өнөөдөр хамгаалж чадахгүй бол, маргааш энэ нийгэм өөрөө хамгаалалтгүй үлдэх болно.