Шинэ оны шинэ долоо хоногийн Даваа гариг/2026.01.05/-ийн өглөө Хавдар судлалын үндэсний төв үүднээсээ эхлээд түм түжигнэж байх ажээ. Хавдрын эмнэлгийн хаалга чөлөө завгүй онгойж, хаагдана. Ажаад байх нь ээ гартаа нимгэн цагаан тортой зүйлсийг барьсан яарсан, сандарсан, бухимдсан, хэн нэгнийг царайчилсан олон нааш цааш холхино. Үүдээр оруут улавч, оймс, амны хаалт зэрэг эмнэлгээр явахад хамгийн түрүүнд хэрэг болох зүйлсийг жижиг дөрвөлж дээр дэлгэн худалдаалж байх ажээ. Үзүүлэхээр орж ирж буй иргэн тэндээс улавч, амны хаалт зэргийг авч дараагийн үйлчилгээг авч харагдана. Мөн иргэд сандал дээр сууж, дугаар дуудахыг хүлээнэ.Биднийг 09:00 цагийн үед очиход 420 гаруй хүн үйлчлүүлсэн байгаа нь дэлгэц дээр харагдана. Иргэд шинжилгээ, үзлэгийн цаг авахын тулд машиндаа хонон, өглөөний 06:00 цагаас эхэлж дугаарлаж байж сая цаг авдаг байна.

ӨВДСӨН ШАНАЛСАН ОЛОН ИРГЭН ЭНД ЯДАРЧ БАЙНА

Г.Тунгалагийн дүү өнгөрсөн аравдугаар сард умайн хүзүүний хорт хавдар гэсэн онош тогтоогдсон ч өнөөдрийг хүртэл химийн эмчилгээндээ орж чадаагүй. Учир нь зарим нэг эмч нарын хүнд суртал, ойлгомжгүй байдлаас болж эмчилгээндээ орж чадалгүй удаж, бие нь улам муудсан талаар хэлж байгаа юм. Мөн өнөөдөр эмчилгээнд ороод эхэлчих байх гэсэн горьдлого тээгээд ирсэн ч сарын өмнө өгсөн шинжилгээгээ давтан өгөх шаардлагатай гэсэн тул дахиад эмчилгээгээ эхлүүлж чадалгүй буцаж байгаагаа халаглан, бухимдангуй ярина. Тэрбээр, цаг авч өмнө нь зөндөө ирж байхад түүнийг хараад хэлж болно. Ачаалал их байгааг иргэд ойлгож хүлээцтэй ханддаг.

Гэтэл зарим эмч, мэргэжилтнүүд дэндүү хүнд суртал гаргаж, муухай харьцдаг. Хүн хэдий өвчтэй, зовлонтой байлаа ч сайхан харьцаж болох байх гэж боддог.

Эндээс авлига эхэлдэг. Хөдөө орон нутгийн иргэд арга барахдаа хэдэн төгрөг атгуулж цагаа урагшлуулах, байрлах байр олж авдаг гэдгийг энд байгаа хүмүүс хэлдэг. Бид чинь бараг өдөр бүр таарч ах дүү шиг боллоо шүү дээ. Энэ мэт асуудал их бий. Монголд ганцхан байдаг хавдрын эмнэлэг чинь үнэхээр хүнд байна шүү. Өвдсөн шаналсан олон иргэн энд ядарч байна. Төр засаг үүнд анхаарлаа хандуулаасай. Аль дээр үед л дахиад хавдрын эмнэлэг барина гэж байсан өнөөдрийг хүртэл байхгүй, эм тариа нь хангалтгүй байлаа ч үнэтэй гээд яривал үнэхээр  их асуудал байна. Дүү маань өнөөдөр хими эмчилгээндээ орж чадаагүй хүлээж байгаа учраас эгч нь ингээд явлаа" гэсээр бидний яриа өндөрлөв.

Энд нийслэлээс гадна 21 аймаг 330 сумаас иргэд ирж, эмчилгээ үйлчилгээ авдаг. Тэр ч утгаараа илтэд орон нутгаас ирсэн болов уу гэмээр үстэй дээл, үстэй гутал өмссөн нэгнээсээ төөрчихгүй гэсэн шиг сугадсан, хөтөлсөн хүмүүс чөлөө завгүй холхих ажээ. Энэ дүр зураг өдөр бүр давтагддаг, үзүүлж эмчилгээ үйлчилгээ авч чадсан нь хэд хоног илүү амьдарч, чадаагүй нь харамсалтайгаар хорвоог орхидог гэдгийг тэд хэлж байсан юм. Нэг өглөө ирнэ дугаарлаж, дугаарлаж эмчийн үүд сахиж  хэдэн цагаар суусны эцэст сая нэг үзүүлэхэд тийм юм дутуу байна, тийм шинжилгээ дахиж өг гэсээр хэдэн өдрийг, төдий чинээ мөнгө санхүү цаг хугацаа алддаг гэдгийг тэнд буй захын иргэн халаглан ярина. Гэсэн ч эндээс өөр очих газар байхгүй тул эцсээ хүртэл тэнхээгээ тасартал явдаг байна.

ӨВЧТӨН ӨДРИЙН 15000 САХИУР 25000 ТӨГРӨГ ТӨЛЖ БАЙДАГ

Тэдний нэг бол Архангай аймгаас ирсэн 60 настай Н.Долгорсүрэн. Тэрбээр, өнгөрсөн оны аравдугаар сараас хойш хотод ирж туяа эмчилгээнд орж байгаа аж. Учир нь түүний хувьд ховор тохиох хамрын хөндийн хавдар гэж 2022 онд оношлогдсон байна. Хавдар гэж оношлогдохынхоо өмнө хамрын гамрит гэж бодож явсаар дөрөвдүгээр шатанд хүргэж хүндрүүлсэн гэдгийг түүний эгч хэлж байсан юм. Н.Долгорсүрэнгийн хувьд ярьж, гишгэх боломжгүй тул хүний тусламжтай явж, идэж уудаг аж.

Тэднийг яг туяа эмчилгээгээ хийлгээд гарч ирэхтэй таарч хэсэг хором ярилцсан юм. Тэд эмнэлгээс нэг их холгүй арслантай гүүрийн урд байрлах байранд түрээс төлж амьдарч байгаа гэнэ. Ингээд бид тэдний байрлаж буй байранд ирэв. Н.Долгорсүрэн болон түүний дүү Н.Нямсүрэн түүний охин гээд гурвуулаа амьдарч байгаа аж. Охин нь ирж ээжийгээ сахиад хориод хонож байгаа учир түүнтэй солигдохоор Н.Долгорсүрэнгийн дүү тав хоногийн өмнө ирээд байгаа бөгөөд өнөөдөр өдөртөө охин нь нутаг буцах гэнэ.

Н.Нямсүрэн "бушуухан буцаахгүй бол гурвуулаа байхаар илүү их мөнгө төлөх юм" гэж инээмсэглэнэ.

Оюутны дотуур байр шиг гэмээр дөрвөн давхар байр байх ажээ. Энд дандаа орон нутгаас ирсэн хавдартай иргэд ирж байрлаж эмчилгээндээ явдаг байна. Өрөөнд дөрвөн орыг дөрвөн талд байрлуулж, хаалганы дэргэд ширээ, шкаф зэргээс өөр тавилга гэх юм байсангүй. Тэд байх хугацаандаа хэрэглэх хоол хүнс зэргийг авч ирдэг байна.

Н.Долгорсүрэн аймагтаа насаараа мал маллаж тэтгэвэртээ гарсан. Тэрбээр хүү, охин хоёртой. Дээр хэлсэнчлэн 2022 онд хавдартай гэдгээ мэдсэн. Учир нь хамар нь битүүрээд амьсгалахад хүндрэлтэй байгаад байсныг гамрит гэж бодож явсаар аймгийнхаа эмнэлэгт үзүүлэхэд зөөлөн эдийн хавдар гэснээр анх хавдар гэж мэдэж аймгийн эмч нар нь яаралтай Улаанбаатар явахыг зөвлөж, цаг алдалгүй ирснээр Хавдар судлалын үндэсний төвд хагалгаанд орсон байна. Ингээд орон нутагтаа хими эмчилгээнд явж байсан ч гурван жилийн дараа хавдар нь дахиж 2025 оны аравдугаар сард дахин хүнд хагалгаанд орж улмаар туяа эмчилгээ хийлгэж байна гэж түүний дүү Н.Нямсүрэн ярив.

Тэрбээр “Орон нутгаас хотод ирж үзүүлж, эмчилгээ хийлгэж эмнэлгээр явахад маш хүндрэлтэй байдаг юм байна. Дүү маань өөрөө босож явж чадахгүй болохоор ах дүү бид хүүхдүүдтэй нь ээлжилж сахидаг.

Туяа эмчилгээг нэг удаад нэг сар хийдэг. Тэгээд өнжөөд дахиад нэг сар хийлгэдэг.

Тэгэхээр заавал нэг нь сахих шаардлагатай болдог. Дээрээс нь хотод байрлах хамаатан садан бараг байхгүй, байлаа ч айлд олуулаа олон хонох хэцүү. Мөн автобус, унаагаар холоос түгжрээд өчнөөн цагийг авна гээд ний нуугүй ярихад үнэхээр хүнд байдаг гэдгийг сүүлийн гурван жилд мэдрээд л явж байна. Бүх л эм тариагаа өөрсдөө авдаг. Хөнгөлөлтөөр авч үзээгүй. Малчин байсан болохоор тэгдэг юм байлгүй. Зарим эм тариа нь их үнэтэй. Тэднийгээ сар бүр л хэрэглэдэг дээ” гэв.

Н.Долгорсүрэнгийн хувьд 689 мянган төгрөгийн тэтгэвэр авдаг байна. Энэ онд 80 мянган төгрөгөөр тэтгэвэр нь нэмэгджээ. Энэ мөнгө нь эмчилгээ хийлгэж хотод амьдрахад хаанаа ч хүрдэггүй. Учир нь цагаан эс нь байнга багасдаг үүнийг нэмдэг тариа нь 450 мянган төгрөг, хордлого тайлах эм тариа зэргийг авдаг. Дээрээс нь унаа, хоол, түрээсийн мөнгө гээд сард хоёр сая гаруй төгрөгийг хэрэглээ, эм тарианд зарцуулдаг учраас тэтгэврээс гадна малаа борлуулж мөнгө олно, ах дүү нь боломжоороо тусалдаг учир өдөр хоногийг өнгөрөөж байна гэж түүний охин учирлаж байлаа.

Хавдартай хүмүүс олон дахин шинжилгээ хийлгэдэг байна. Улмаар нэг шинжилгээний цаг авахад дор хаяж 20-30 хоногийн дараа олддог аж.

Тиймээс орон нутгийнхан нэг нь ирж цагаа аваад дөхүүлж ирдэг гэдгийг хэлж байгаа юм. Дээрээс нь байх айл хомс учраас олон хоног эмчилгээ хийлгэх шаардлагатай иргэд эмнэлгийн ойролцоо байр түрээсэлж суудаг. Ингэхдээ өвчтөн өдрийн 15 мянга, сахиур 25 мянган төгрөг төлдөг аж. Ийм үйлчилгээ эмнэлэг тойроод цэцэглэсэн, зарим эмч нар өөрсдөө санал болгодог гэдгийг орон нутгийн эмчлүүлэгчид хэлж байв. Эмчилгээ, эм тарианы мөнгөний зэрэгцээ санхүүд дарамт болдог ч айлд байснаас илүү дээр байдаг ажээ.

2040 ОН ГЭХЭД ХОРТ ХАВДРЫН ӨВЧЛӨЛ, НАС БАРАЛТ 96 ХУВИАР НЭМЭГДЭНЭ

Монгол Улсад 2024 онд хавдрын улмаас 8169  хүн өвдөж, 4755 хүн нас барсан байна. Энэ нь 2023 оноос 925 тохиолдлоор буюу 11 хувиар өссөн үзүүлэлт аж.

2024 онд хорт хавдраар оношлогдсон 8169 тохиолдлыг төрлөөр нь ангилбал,

• Элэгний хавдраар 2364 хүн (нийт хавдраар өвдсөн хүмүүсийн 28.9 хувь
• Ходоодны хавдраар 1326 хүн (нийт хавдраар өвдсөн хүмүүсийн 16.2 хувь
• Уушгины хавдраар 549 хүн (нийт хавдраар өвдсөн хүмүүсийн 6.7 хувь
• Умайн хүзүүний хавдраар 521 хүн (нийт хавдраар өвдсөн хүмүүсийн 6.4 хувь
• Бүдүүн шулуун гэдэсний хавдраар  405 хүн буюу (нийт хавдраар өвдсөн хүмүүсийн 5 хувь
• Хөхний хавдраар 399 хүн (нийт хавдраар өвдсөн хүмүүсийн 9.8 хувь
• Бусад төрлийн хавдар 2605 буюу 27 хувьтай байжээ.  Мөн манай улс дэлхийд элэг, ходоод, уушги, улаан хоолойны хавдраар дээгүүр жагсдаг аж.

Хорт хавдраар өвдсөн хүмүүсийн 64.2 хувь нь хожуу үе шатандаа оношлогддог гэсэн судалгаа гарчээ. Үүний учир нь иргэд хавдрын талаар мэдлэг дутмаг байдгаас болж, эрт оношлуулдаггүйтэй холбоотой аж. Мөн нөгөө талаас зарим төрлийн хорт хавдрыг зөвхөн Хавдар судлалын үндэсний төвд оношилж, эмчилж байгаа нь тухайн хавдрын оношилгоо, эмчилгээг  хүлээлгэдэг байна. Энэ байдлаар үргэлжилбэл 2040 он гэхэд хорт хавдрын өвчлөл, нас баралт 96 хувиар нэмэгдэнэ гэж тооцоолжээ.