Монголчууд нөхрийн хэрэг бүтвэл өөрийн хэрэг бүтнэ гэж бэлгэшээдэг, айл хүний амь нэг гэж ярьдаг ард түмэн байв. Гэтэл сүүлийн жилүүдэд улам хүйтэн хөндий уур, уцаартай араатанлаг болоод байгаа нь айдас хүрмээр. Өдөрт дор хаяж нэг жигшүүрт хэрэг нийгэмд гардаг боллоо. Нийгмээрээ өнөөдөр халаглаад маргааш нь мартдаг. Хамгийн сүүлд гэхэд өчигдөр гарсан хэрэг олон хүнийг цочирдуулж, айдаст автууллаа. Өнөөдөр нэг хэрэг гарахад хаалгаа сайн түгжээрэй, танихгүй хүнд хаалгаа битгий тайлаарай гэхээс өөр хүүхдүүддээ хэлэх үг алга, хамгаалах орон зай, амьд явах баталгаа энэ улсад алга. Галзуу, согтуу нь мэдэгдэхгүй хүмүүс бидний дунд мөр зэрэгцэн алхаж явна гэхээр эрхгүй хэн бүхэнд айдас төрнө. Улсаараа сэтгэцээ үзүүлье гэх яриа хий хошигнол биш гэдгийг сүүлийн үед гарч буй хэргүүдээс харж болно. Үнэхээр сэтгэцийн өвчтэй хүн юм бол гадуур явуулаад байж болох юм уу, ямар арга хэмжээ авах юм. Хэрэг хийснийх нь дараа "" өө сэтгэцийн өвчтэй байсан юм билээ" гээд өнгөрсөн борооны хойноос цув нөмрөөд гэмгүй нэгнийг хохироосоор байх уу?

Тухайлбал, 16-хан настай цэцэг цэврүү шиг охины амийг хороогоод чемоданд хийчхээд дэргэд нь цай оочоод сууж байдаг араатан бидний дунд байна. Дөрөвхөн настай бяцхан охиныг хөл хүнд тогоо шиг гэдэстэй ээжтэй нь хамт алчихдаг араатнаас дор “амьтан” бидний дунд байна.

Ээжид нь хайртай ханилан сууна гэж авч суугаад ээжийг нь байхгүй хойгуур хүүг нь заазуурдаад зэрэмдэглэдэг хүн дүрст адгуус бидний дунд байна. Энэ мэт тоочоод байвал тоолж баршгүй гэмт хэрэг бидний нийгэмд гарах болов.

20 гаруй жил ханилсан ханиа байгаа газар нь очоод амь насыг нь хөнөөдөг, хүүхдүүдийнхээ дэргэд зэрлэгээр зоддог гээд байж болох хамаг муухай бүхэн биднээс гарах болов.

Яагаад? Хүн чанар, хүнлэг сэтгэлээ гээтэл юу биднийг ийм болгож ёс суртахуун, зан үйлийн доройтолд хүргэв. Нийгмээрээ, бүгдээрээ ухаарч, сэхээрэх соён гэгээрэх цаг нэгэнт  иржээ.

Мөн бидний хойч үе ч ялгаагүй. Учир нь ерөнхий боловсролын сургуулиудад нэгнээ бүлэглэн дээрэлхдэг бидний хэлдгээр буллидаг гадуурхдаг хэсэг бүлэг хэдийн бий болчихсон. Энэ нь үе тэнгийнхнээсээ халиад томчуудыг хүртэл үл тоодог болсон гэхэд хилсдэхгүй. Ердөө ганцхан жишээ. Өнгөрсөн есдүгээр сард нэр бүхий сургуулийн сурагчид шаардлага тавьсан эмэгтэйг элдвээр ёс бусаар хэлж доромжилсон үйлдэл гарсан. Хамгийн хачирхалтай нь зөв бурууг чиглүүлж, ойлгуулах үүрэгтэй эцэг, эх сурган хүмүүжүүлэгч нь эсрэгээрээ буруу үйлдлийг нь хаацайлж хэргийг улам дэвэргэсэн байдаг. Энэ мэт өсвөр насныхны ёс зүйгүй үйлдэл бичлэг цахим орчинд тардаг. Мөн л ач холбогдол өгдөггүй. Эндээс бидний хойч үе ч нэгнээ хайрлах энэрэх сэтгэлгүй байгааг бэлээхэн харж болно.

Энэ бүхэнд бид өөрсдөө буруутай. Ийм хүнлэг бус амин хувиа хичээсэн, “би” төвтэй хойч үе бий болгож өсгөж байна. Учир нь эцэг эхчүүд хүүхдүүдээ эд материал, идэж уухаар дутаахгүй байгаагаа хайрлаж байна гэж эндүүрдэг болж, нийгэм ч тэдэнд чөлөө зав олгохгүй ажиллахыг тулгадаг болж. Өдрийн бор хоногтоо гэртээ харьдаг эцэг, эхчүүд хэзээд нь ярилцаж, сонсож суух вэ дээ. Дээрээс нь биднийг соён гэгээрүүлэх үзэж харах зүйл энэ нийгэмд үнэхээр алга. Хүүхдүүд дөрвөн хананы дунд утсаа маажиж өдрийн ихэнх хэсгийг өнгөрөөдөг. Энд үзэж буй контентэд хязгаарлалт хийх боломж алга. Ингээд аймшгийн болон үхлийн, аллагатай тоглоом тоглож байгаа нь нөлөөлж буй биз. Зурагт нээлээ эхнэр нөхрөө хуурсан, нэгнээ хөнөөсөн, гаж хүсэл сонирхолтой нөгөө бол босоо ороолон тийрэнтэй гэх мэтчилэн өгөөжгүй уран бүтээлүүдийг борооны дараах мөөг шиг үйлдвэрлэдэг болж. Угтаа урлаг, соёл иргэдийг соён гэгээрүүлэх ажлыг давхар хийж байх үүрэгтэй.

Дээрээс нь төрд суудаг төрийн түшээдийн биеэ авч явж буй байдал, үг хэллэг ёс зүйг нэг ажиглаарай. Өнөөдөр хэлснээ мартдаг, лайв хийж орилж чарладаг, нэгнээ гүтгэдэг доромжилдог. Сэтгэцийн асуудалтай хүмүүс бий гэхэд хилсдэхгүй.

Энэ мэт маш олон нийгмийн хүчин зүйл бидний ёс суртахуунд нөлөөж байна. Улмаар нэгнээ хайрлах сэтгэлээ гээж өнгө мөнгөнд нүдээ ухаж өгөхөөс буцахгүй харанхуй нийгмийг бүтээсээр байгаа нь нийгмийн сэтгэл зүйг тогтворгүй болгож цаашлаад гэмт хэргийн гаралт нэмэгдэхэд нөлөөлж байгаа гэж болно.

Зохиолч В.Гюго “Ёс суртахууны хууль л хүмүүсийн харилцааг зохицуулж чадна, харин нийгэмд үйлчилж буй хууль хоёрдугаар зэргийн үүрэгтэй” гэж хэлжээ. Нийгэмд үйлдэгдэж буй гэмт хэргийг хуулиар зохицуулдаг ч харилцаагаа бид ёс суртахуунаар зохицуулж бас болно.

Хүн болох багаасаа гэж зүгээр ч нэг хэлээлгүй биз. Хэсэг хүүхдийн эрх тэдэнд гар хүрэх нь битгий хэл ширүүхэн ч харж болохгүй гэхээс яагаад гэдэг утга учрыг ухуулаагүй учраас ээж, аав нь жаахан уурлахад хүүхдийн тусламжийн 108 төв рүү залгадаг нэгэн үе байв. Энэ буруу биш. Гэхдээ буруу өссөн хүүхэд бухын хүзүүнээс хэцүү гэж үг бий. Хайрлахад учир бий. Зөв бурууг хэлж, үлгэрлэж байхгүй бол багаасаа авсан шарх, хүүхдийн эрх нэрэн дор бусдыг хайрлах, өрөвдөх сэтгэлгүй нийгмийг зузаатгахвий. Хүчирхийллээс хүчирхийлэл төрдөг, эх нь булингартай бол адаг нь булингартай гэдэг шиг томчууд бид нийгмээ өөрчлөхөд анхаарч, хойч үедээ үлгэрлэхгүй бол энэ нийгэмд гэрэл гэгээтэй зүйл хомсдож цаашлаад энэ харанхуй бүдүүлэг, гэмт хэргийн үүр уурхай болсон орхигдсон хотдоо дасчихвий. Тиймээс хүүхдүүдэд багаас нь төрийн бодлогоор ёс суртахуун, хайрлах энэрэх тухай хичээл зааж, боловсрол олгох учиртай. Эцэг, эх нь  тэдний буруу үйлдлийг  таслан зогсоодог байхыг сануулж байна.