Сүүлийн хоёр сарын хугацаанд манай улсын шүдний өвчин болсон асуудал бол шатахууны хомсдол. Хэдийгээр шатахууны нийлүүлэлт тогтворжсон ч энгийн АИ-92 бензинийг цаашдаа борлуулах эсэх нь тодорхойгүй байна. Учир нь Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдинням 10 гаруй хоногийн өмнө шатахуун тасалдсан талаар сэтгүүлчдэд  мэдээлэл өгөх үеэрээ “Манай хэрэглэж байгаа АИ-92 стандартын хувьд хоцрогдсон. Үнийг Ангарск л хийдэг. Цаашдаа АИ-95 руу орохоос өөр гарц байхгүй. Улаанбаатар хотын захиргаа ч шийдвэрээ гаргасан. Ангарскийн үйлдвэрийн хувьд бэрхшээлтэй байгаа” гэдгийг хэлж байсан юм. Тэгвэл иргэд аль төрлийн шатахууныг түгээмэл хэрэглэдэг,  АИ-92 автобензинийг импортлохгүй болсон нөхцөлд өөр төрлийнхийг хэрэглэх боломжтой эсэх асуудлыг сурвалжлахаар өнгөрсөн Баасан /2026.01.02/ гаригт Зам тээврийн яамны эсрэг талын Шатахуун түгээх станц /ШТС/-ыг бид зорив. Биднийг очиход ямар нэгэн цуваа, дараалалгүйгээр иргэд шатахуунаа авч байлаа. 

Түгээгч залуугийн хэлж байгаагаар “Шатахууныг хангалттай хэмжээгээр түгээж байгаа. Ачааллын хувьд эрс багассан. Хүмүүс ихэвчлэн энгийн АИ-92 бензин авдаг. Арван машин тутамд долоогоос найм нь АИ-92 шатахууныг хэрэглэдэг” гэлээ. 

Цувж зогссон машинуудаас аль төрлийн шатахууныг хэрэглэдэг тухай асуухад жолооч Д.Эрдэнэбат “Миний хувьд олдож байгаа шатахууныг л авч хэрэглэж байна. Чанарын хувьд бүгд муу. Банк дүүргэлээ гэж бодоход, тооцооллоор 350-400 км орчим явах ёстой газар 250 км зам туулаад л дуусчихдаг. Хэрвээ чанартай бензин л байвал үнийг нь харгалзалгүй худалдан авна. Евро 5-ийг хэрэглэж үзсэн чанарын хувьд ялгаагүй юм билээ. Шаталт нь бүр хурдан байсан. Чанар муу байвал заавал өөр бензин оруулж, үнэ нэмэх шаардлага байхгүй” гэв. 

Жолооч Н.Мөнхбаяр “Би энгийн АИ-92 хэрэглэдэг. Шаталтын хувьд тааруухан санагддаг. Хааяа Еврогоос хийж үздэг. Огт ялгаагүй байсан. Тэгсэн хэрнээ үнийн хувьд зөрүүтэй. Энгийн АИ-92 бензинийг нийлүүлэхгүй байх талаар ярьж байсан. "Сод Монгол" АИ-92 оруулж ирэхээ больсон, Евро-5 оруулж ирж байгаа гэж байна лээ. Хэрвээ зөвхөн Еврогоо түгээх гэж байгаа бол үнээ нэмэхгүй байх ёстой. Угаасаа чанарын ялгаа мэдэгддэггүй. АИ-92 чанаргүй, стандарт хангадаггүй гэх тайлбар нь үнээ нэмэх гэсэн арга заль л гэж харж байна” гэлээ.  

Харин жолооч М.Батдорж “Машины эдэлгээг бодвол АИ-95 хэрэглэх нь зүгээр байх. Амьдралын боломж бололцооноос шалтгаалж АИ-92-ийг хэрэглэж байна. Шаталт, туулах замын хувьд арай өөр санагддаг” гэж хэлж байлаа. 

Бид энэ асуудлыг тодруулахаар Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яаманд очлоо. Дэд сайд Б.Энхтүвшин бидэнд АИ-92 бензиний талаар дараах мэдээллийг өгсөн юм. 

-Энгийн АИ-92 бензинийг Ангарскийн үйлдвэр хийж, зөвхөн Киргизстан, Монгол хоёрт нийлүүлдэг үү? 

-Энгийн АИ-92 бензин нь хоцрогдсон. Байгальд цацах хүхрийн хүнд элемент өндөртэй. Одоо бол дэлхий нийтээрээ Евро-5 гэсэн стандартын бензин үйлдвэрлэж, хэрэглэж байгаа. Тиймээс энгийн АИ-92 бензин бол шууд утгаараа хэрэглээнээс хасагдаж, ОХУ-ын  зарим Алс дорнодын  нутаг, Монгол Улс л үндсэн хэрэглэгчид гэж хэлж болохоор байна. 

-Цаашдаа энгийн АИ-92 бензинийг хэр хэмжээгээр импортлох бол. Өмнөх хэвлэлийн хурал дээр та энгийн АИ-92 бензинийг өгсөн хэмжээгээр нь авна гэж хэлж байсан. Энэ талаар гэрээ хэлэлцээр хийсэн үү?

-ОХУ болон Ангарскийн үйлдвэртэй нэгдүгээр сард 710 мянган тонн энгийн АИ-92 бензин авахаар гэрээ хийж, баталгаажуулсан. Тухайн шатахуун нь тээвэрлэгдэж орж ирнэ.

Цаашдаа Ангарскийн үйлдвэр техникийн шинэчлэл хийж, энгийн АИ-92 бензинийг үйлдвэрлэхгүй гэвэл бид авч чадахгүй. Тэгэхээр тухайн газар дан ганц АИ-95 үйлдвэрлэхээр болбол бид шатахууны хувьд дагаж шилжихээс өөр аргагүйд хүрнэ. 

-Иргэдийн зүгээс сонголт өгөхгүй байна, өмнө нь зүгээр авч байсан бензин яагаад ийм хомсдолд оров гэдэг хардалт байна. Энэ тал дээр та ямар байр суурьтай байна вэ? 

-Миний хувьд ажлаа аваад 14 хонож байна. Энэ хугацаанд яагаад хомсдол үүсэв, ямар шалтгаан байв гэдэг талаар нэлээн судалгаа хийсэн. Бас нефтийн бүтээгдэхүүн импортлогч компаниудтай уулзаж, агуулах, шатахуун түгээх станцуудаар нь орж, нөхцөл байдалтай нь танилцлаа. Нэгдүгээрт, манай улсын нефтийн хэрэглээ жилдээ 30 орчим хувь нэмэгддэг. ОХУ-ын дотоод нөхцөл байдал нэлээн хүнд байгаа.

Сүүлийн үеийн мэдээгээр ОХУ өөрөө шатахууны 20 орчим хувийн хомсдолд орсон. Гэсэн хэдий ч Монголд нийлүүлдэг хэмжээгээ багасгаагүй.

Харин бид нэгдүгээр сард 60 орчим хувиар нэмэгдүүлэх захиалга өгсөн. Хоёрдугаарт, хадгалах сав маш бага, бид нөөцөө бүрдүүлж чадаагүй учраас орж ирсэн нийт бүтээгдэхүүний түгээлт дээр анхаарсан учраас хомсдол үүсэх шалтгаан боллоо. Бусад дайвар шалтгаанууд гэвэл хавар тариалалтын цаг, намрын ургац хураалтын цагаар нийлүүлэлт тасарсан. Арванхоёрдугаар сар гэхэд нийлүүлэлтийн хувьд эхний гурав, дөрөв хоногт дөнгөж өдрийн хэрэглээндээ хүрч байсан. Зарим өдөр нь нэг ч вагон бензин орж ирээгүй. Ингээд хэрэглээ буураагүй хэвийн байхад нийлүүлэлт доголдож хомсдол үүссэн.

Бид эх сурвалжийн олон талт байр суурийг хүргэх үүднээс ШУТИС-ийн Геологи уул уурхайн сургуулийн /ГУУС/Газрын тос, өрөмдлөгийн инженерчлэлийн тэнхим/ГТӨИТ/-ийн дэд профессор, доктор В.Алимаагаас АИ-92 автобензин  стандартын шаардлага хангадаггүй бүтээгдэхүүнд ордог болсон эсэхийг тодрууллаа.

Тэрбээр “АИ-92 гэх нэршил нь шатахууны нэг төрөл юм. Бүх автобензин октан тоогоороо ялгагддаг бөгөөд үүнд АИ-92, АИ-95, АИ-98 зэрэг орно. Эдгээр автобензин нь Евро-2, Евро-3, Евро-4, Евро-5 гэх мэт стандартуудтай. Уг стандартууд нь бензиний найрлагад агуулагдаж буй хүхрийн нэгдэл, үнэрт нүүрс устөрөгчийн агууламжаас шалтгаалан ялгаатай байдаг. Монгол Улсад 2017 онд MNS 0217-2017 “Хөдөлгүүрийн түлш. Этилжүүлээгүй бензин. Техникийн шаардлага” гэсэн бензиний стандарт батлагдсан бөгөөд шатахууны нийлүүлэлт уг стандартын дагуу хийгддэг. Тус стандартад Евро-2-оос Евро-5 хүртэлх бүх үзүүлэлтүүдийг тусгасан байдаг.

ОХУ-ын Ангарск болон бусад газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд технологийн хувьд өмнө нь Евро-2 стандартын түлш үйлдвэрлэж байсан бол сүүлийн жилүүдэд шинэчлэл хийснээр Евро-4 болон Евро-5 стандартын түлш үйлдвэрлэдэг болсон.

Дэлхийн улс орнуудын туршлагаас харахад нэг саяас дээш хүн амтай томоохон хотуудад Евро-5 стандартын шатахуун хэрэглэх ёстой гэсэн журам үйлчилдэг. Учир нь энэ стандартын шатахуун нь байгаль орчин, хүний эрүүл мэндэд үзүүлэх сөрөг нөлөө харьцангуй бага байдаг.

Улаанбаатар хотын хувьд Евро-5 стандарт руу шилжсэнээр агаарын бохирдлыг бууруулах шийдлүүдийн нэг гэж үзэх боломжтой.

Хөдөө орон нутагт хүн амын нягтрал багатай бүс нутагт энгийн АИ-92 бензинийг хэрэглэх боломжтой. Харин хүн ам ихтэй, нягтаршил өндөртэй хот суурин газруудад Евро-5 стандартыг хэрэглэх нь илүү зөв юм.

АИ-95 бензинийг хэрэглэх заалттай хөдөлгүүр бүхий автомашин АИ-95 бензин хэрэглэх ёстой бөгөөд харин АИ-92 бензин ашиглах заалттай автомашин АИ-92 автобензинийг хэрэглэх нь зохистой юм” гэдгийг хэлж байлаа.

Иргэдийн дийлэнх нь АИ-92 бензинийг хэрэглэсээр байгаа ч цаашдаа нийлүүлэлт, бодлогын түвшинд Евро-5 руу шилжих чиг хандлага тодорхой болж байна. Хомсдол үүссэн шалтгаан нь зөвхөн стандартын асуудал бус, өсөн нэмэгдэж буй хэрэглээ, нөөцийн дутмаг байдал, нийлүүлэлтийн доголдолтой шууд холбоотой байгааг холбогдох албаныхан тайлбарласан. Тиймээс АИ-92-оос татгалзах асуудлыг иргэдийн бодит хэрэгцээ, зах зээлийн нөхцөл, дэд бүтцийн бэлэн байдалтай уялдуулан үе шаттайгаар шийдэх шаардлагатай тулгарч байна. 

Нөгөө талдаа жолооч нар "Евро 5 үнэтэй хэр нь АИ-92 автобензинээс чанарын хувьд дээрдэх зүйлгүй байна" гэдэг асуудлыг хөндөж буй. Энэ нь АИ-95 бензин хэрэглэх заалттай автомашинд АИ-92 хийдэг гэхчлэн олдоцоос нь шалтгаалан хэрэглэдэг нь стандартаа зөрчсөн хэрэглээ болж мэдэхээр буй. Мөн холбогдох газрууд импортоор орж ирж байгаа бүхий л төрлийн шатахууны чанарт анхаарахгүй бол үнэ нь өсөөд байгаа ч стандартын шаардлага хангахгүй бүтээгдэхүүн хэрэглэгч нарт очиж мэдэхээр байна. 

Гэрэл зэргийг О.БОЛОРСУВД

Н.ЦОЛМОНБААТАР