Хүний эрхийн үндэсний комиссын дарга Д.Сүнжидтэй ярилцлаа. 

-Хүний эрхийн үндэсний комисс Монгол Улсад яг ямар үүрэг гүйцэтгэдэг байгууллага вэ? Олон нийт үүнийг хэрхэн ойлгох ёстой вэ?

-Хүний эрхийн үндэсний комисс /ХЭҮК/ долоон төрлийн хуулиар 20 гаруй чиг үүрэг хүлээдэг. Манай байгууллагын гомдол мэдээлэл хүлээж авдаг тоо жил бүр өссөн үзүүлэлттэй байгаа. Энэ жилийн тухайд 1449 гомдол хүлээж авсан. Түүнчлэн 10 орчим судалгаа хийж, 44 хуульд 200 орчим саналын томьёоллыг өгсөн. Мөн хууль сахиулах байгууллага, төрийн албан хаагчдад зориулсан сургалтыг тогтмол зохион байгуулдаг. Тодруулбал, нийт 553 цагийн сургалтыг 20 мянга орчим төрийн албан хаагчдад зохион байгуулсан. Түүнчлэн олон улсын түвшинд хамтарч ажиллах, түншлэлийг бэхжүүлэх чиг үүргийнхээ хүрээнд болон дотооддоо төрийн байгууллагууд, төрийн бус байгууллагууд, иргэний нийгмийн байгууллагуудтай хамтран нөлөөллийн ажлуудыг амжилттай зохион байгуулсан.

Орон нутгийн хэмжээнд хүний эрхтэй холбоотой олон төрлийн хяналт, шалгалт хийж, 2025 онд 360 сумын тэн хагаст нь хүрч ажилласан байна. ХЭҮК-ын нэг чиг үүрэг бол хөндлөнгийн хяналт тавих. Засаг болоод бусад төрийн байгууллагуудад өөрийн дотоод хяналт гэж бий. Гэхдээ хүний эрхийн байгууллагыг анх байгуулсан зорилго бол байгууллагууд өөрөө өөрийгөө хянана гэдэг тэр бүр сайн хяналт байж чаддаггүй учраас гуравдагч этгээдээс хөндлөнгийн байр сууринаас тогтолцооны болоод механизмын хяналт хийж болж байгаа зүйл, болохгүй байгаа зүйлийг дүгнэх ёстой. Ямар асуудлыг залруулах уу гэдгийг оношилдог гэж ойлгож болно. Улмаар хамаарал бүхий байгууллагуудад нь түүнийг засаж залруулах үүрэг өгдөг. Шаардлага, зөвлөмж хүргүүлдэг. Үүнийг тухайн байгууллагууд заавал засч, залруулах үүрэгтэй байдаг

-2024–2025 онд ХЭҮК-т хамгийн их ирсэн гомдол аль салбарт хамаарч байна вэ?

-2025 онд ХЭҮК-т ирсэн нийт гомдол, мэдээллүүдийг авч үзвэл шударга шүүхээр шүүлгэх эрхийн гомдол тасрахгүй байна. Хилс хэрэгт гүтгүүлсэн гэх гомдол, шүүхийн процесстой холбоотой хүний эрхийн асуудал буюу өмгөөлөгчөөр хангагдахгүй байх, хууль зүйн туслалцаа авч чадахгүй байх, аль нэг талд давуу байдал олгосонтой холбоотой гомдол, шүүхийн процессын явцад эрүүдэн шүүсэн гэх мэт гомдлууд хамгийн түгээмэл байдаг.

Хоёрдугаарт, халдашгүй байх эрх буюу сэжигтэн, яллагдагчийн эрхтэй холбоотой гомдол байнга ирдэг.

Мөн иргэд "прокурорт гомдол гаргамаар байна, гомдлынхоо хариуг авмаар байна" гэж хандахаас гадна орчин нөхцөлийн асуудлаар хандах нь түгээмэл. Мөн хөдөлмөрлөх эрхтэй холбоотой гомдол жил бүр өссөн үзүүлэлттэй байна. Тухайлбал, "амралтаа авч чадахгүй байна, цалингаа бүтэн авч чадахгүй байна" гэдгээс гадна дарамт, хүчирхийлэл, ялгаварлан гадуурхалтад өртсөн талаараа мэдүүлдэг. Энэ төрлийн гомдол дээр ХЭҮК тогтмол хяналт, шалгалт хийдэг. Түүнчлэн хаалттай хорих ангиуд, цэргийн ангиудад хяналт, шалгалт хийдэг.

-Хорих анги, цэргийн ангиудад хийсэн хяналт шалгалтаар зөрчил илрэх нь байнгын үзэгдэл болчихлоо. Яагаад эдгээр зөрчил тасрахгүй байна вэ?

ХЭҮК цэргийн ангиудад тогтмол, хяналт шалгалт хийж байгаа. Хорих анги, цэргийн анги, асрамжийн газар, Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний төв зэрэг газрууд бол бусдын хараа хяналтад байдаг онцлогтой субъектүүд. Бусад иргэд өөрсдөө гомдлоо ирүүлэх боломжтой байдаг бол хаалттай гэж нэрлэдэг эдгээр газруудад заавал очиж хяналт шалгалт хийх шаардлагатай болдог. Үүний дагуу ХЭҮК тогтмол хяналт шалгалт хийдэг. Гэсэн ч зөрчил гарсан хэвээр байна.

ХЭҮК-оос хийсэн хяналт шалгалтын мөрөөр огт зөрчил илрээгүй тохиолдол гэж байхгүй. Ноцтой зөрчлүүд дээр яаралтай засч залруулах шаардлагыг тухай бүрт нь хэлээд явж байгаа.

Үүнээс гадна нэг ангид зөрчил илэрсэн бол бусад ангиудад нь сануулга хүргүүлдэг. Тийм учраас болохгүй байгаа хүчин зүйлийг залруулахын төлөө тогтмол ажил хийх ёстой. Камержуулсан хяналт, биечилсэн хяналт маш чухал. Сахилга бат гэдэг зүйлийг заавал төлөвшүүлэх шаардлагатай байна. Цэргийн дүрмийн бус харьцааг хэзээ ч хүлээн зөвшөөрч болохгүй.

-Ахмад настнуудын тэтгэвэр, амьжиргааны асуудлыг ХЭҮК хэрхэн дүгнэж байна вэ?

-Ахмадуудаас тэтгэврийн асуудалтай холбоотой гомдол их ирдэг. Ингэхдээ, тэтгэврийн зөрүү хэт их байна гэдэг асуудлыг ярьдаг. Өмнө нь тэтгэвэрт гарсан болон дараа нь тэтгэвэрт гарсан хүмүүсийн хооронд хэт ялгаатай байдал үүсч байна. Мөн амьжиргааны түшингээс доогуур тэтгэвэр авч байгаа учраас амьдралд хүрэлцэхгүй байна гэдэг асуудлыг хөнддөг. ХЭҮК-оос шинжээч томилоод ахмадуудын тэтгэвэртэй холбоотой асуудал дээр дүгнэлт хийлгэсэн. Бид нар инфляцаа бодоод үзсэн ч жил бүрийн цалингийн өсөлтөө харвал амьжиргааны баталгаажих түвшнээс доогуур байгаа.

440 мянган тэтгэвэр авагч ахмад байгаагаас 300 мянга орчим нь хамгийн доод түшингээр тэтгэвэр авч байна гэсэн дүгнэлт гарсан.

Гэтэл олон улсын жишиг, хүний өөрийн хэрэгцээ юу вэ гээд харахаар анхдагч хэрэгцээгээ хангахуйц түвшинд хүрч байна уу? гэдэг асуулт бий болж байгаа юм. Тиймээс энэ бол хүний эрхийн суурь асуудалтай салшгүй холбоотой зүйл. Хүний эрхийн суурь асуудал гэдэг уг нь их энгийн шүү дээ. Дулаахан орон байртай байх, ус, цахилгаантай байх, хүнс хоолтой байх тухай л асуудал юм. Энэ анхан шатны нөхцөлийг ахмад байна уу, залуу хүн байна уу хангаж чаддаг байх хэрэгтэй. Гэтэл энэ нөхцөл ахмадуудын хувьд тун муу түвшинд байна. Тиймээс зайлшгүй арга хэмжээ авах шаардлагатай.

-Сүүлийн жилүүдэд сэтгүүлчид болоод иргэдийн үг хэлэх эрх хумигдаж байна гэх шүүмжлэлд та ямар байр суурьтай вэ? Цахим орчинд үзэл бодлоо илэрхийлсний төлөө хариуцлага хүлээх тохиолдол хүний эрхийн зөрчилд тооцогдох уу?

-Иргэн болоод хэвлэл мэдээллийн байгууллагын үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө ямар байна вэ гэдэг бидний байнгын хараанд байдаг асуудал. Ардчиллын нэг үндсэн шинж бол болохгүй байгаа засаг, төрийг шүүмжлэх. Ингээд харахаар нэг талдаа үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх нь нээлттэй. Гэхдээ цахим платформууд хөгжсөнөөр бусдыг гүтгэх, нэр төрд нь халдах, зураг дүрсийг нь хуурамчаар бүтээх, эцэслэн гараагүй шийдвэрийг мэдээлж, хүнийг буруутан мэтээр нийгэмд түгээх явдал эрс ихэссэн.

Нөгөө талдаа маш олон хүн цахим орчинд гэмт хэргийн золиос болж байна. Тиймээс нэгэнт бид дижитал ертөнцөд амьдрахаас хойш цахим орчинд хүний эрхийг хэрхэн хангах вэ гэдэгт анхаарах хэрэгтэй. Хамгийн энгийндээ цахим орчинд ч ялгаагүй хуульд заасан хүний эрхийн таван зарчмаа баримтлах шаардлагатай.

Үзэл бодлоо илэрхийлнэ гэдэг хязгааргүй эрх биш. Мөн бодит нөхцөлд тохирсон эсэх зорилгыг нь харах ёстой.

Сэтгүүл зүйд улс төр болоод эдийн засгийн нөлөө их байгаа талаар ХЭҮК-ийн 22 дугаар илтгэлд дурдаж байсан. Тиймээс энэ мэт нөлөөллийг бодитой бууруулах, ил тод байх зарчмыг баримтлах шаардлагатай. Түүнчлэн 24 дүгээр илтгэлд дурдагдсан бас нэг асуудал бол сэтгүүлчийг мөрдөж, мөшгөх, заналхийлэх эх сурвалжаа нууцлах эрхэд нь халдахгүй байх асуудлыг заавал авч үзэх хэрэгтэй. Сэтгүүлч бол хүний эрхийг хамгаалагч мөн. Үүнийхээ төлөө өөрсдөө халдлагад өртдөг явдал байх ёсгүй.

-Агаарын бохирдол хүний эрхийн асуудал мөн үү?

-Агаарын бохирдол хүний эрхийн зөрчил мөн. Хүн бүрт хамааралтай хүний суурь эрхүүд гэж бий. Тухайлбал, хүний амьд явах эрх, боловсрол эзэмших, эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ авах, эрүүл аюулгүй орчинд амьдрах эрх нас, хүйс, шашин шүтлэг хамаарахгүй хүн бүхэнд хамааралтай. Эдгээр суурь эрхүүдийг хангаж чадаж байвал бид дараагийн асуудлуудыг ярихад илүү дөхөм болно. Эдгээрээс ганцыг нь салгаж аваад, энэ эрхийг чинь хангачихлаа гэсэн ойлголт байхгүй. Бүгд хоорондоо уялдаа холбоотой.

-Олон нийтийн оролцоог хангах ёстой атлаа цөөн хүний саналаар, яаруу шийдэгддэг бодлогууд нийгэмд нэлээд шүүмжлэл дагуулах боллоо. Үүнд та ямар байр суурьтай байна вэ? 

-ХЭҮК зөвхөн гомдол мэдээллийн мөрөөр бус олон нийтийн сүлжээгээр мэдээлэл цуглуулдаг. Зөвхөн гомдол ирсэн тохиолдолд ажиллана гэсэн зүйл байхгүй. Нийтийн анхаарлыг татсан, зорилтот бүлэгт чиглэсэн асуудлуудыг бүртгэж аваад, түүнийхээ дагуу ажилладаг.

Тухайлбал, Захиргааны ерөнхий хуулийг боловсруулахдаа иргэдийн оролцоог хангах зорилгын хүрээнд иргэд өөрсдөө юу хүсч байгаагаа хэлэх ёстой гэж заасан байдаг. Гэтэл дугаарын хязгаарлалт хийх шийдвэр гаргахдаа энэ зорилтыг биелүүлээгүй гэж үзэж байгаа.

Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст  зориулсан журам гаргахдаа тэр бэрхшээлийг нь мэдэхгүй хүн хийсвэрээр зохиож болохгүй шүү дээ. Тиймээс өөрсдөөс нь заавал санал авах хуультай. Гэтэл дугаарын хязгаарлалтыг нэг өдөр шийдэхдээ олон нийтийг төлөөлөх боломжгүй тооны хүмүүсээс санал авч, шийдвэр гаргавал хуулийн агуулгатай зөрчилдөнө. Нэг дарга эсвэл нэг шийдвэр гаргах эрхтэй байгууллага өөрийнхөө үзэмжээр шийдэх байсан юм бол анхнаасаа иргэдээс санал авах хэрэггүй шүү дээ. Хуулийн зорилго бол хэнд ямар ялгаатай хэрэгцээ байна вэ гэдгийг мэдэх зорилготой. Тэгэхээр зорилгоо хангаж иргэдийг утга учиртай оролцуулах ёстой. Дүр үзүүлэх шаардлагагүй.