Монгол Улс болон Евразийн эдийн засгийн холбоо түүний гишүүн орнууд хоорондын худалдааны түр хэлэлцээрийг соёрхон батлах тухай хуулийн төслийг хэлэлцэж байна. Хууль санаачлагчийн илтгэлийг Тэргүүн шадар сайд болон Эдийн засаг хөгжлийн сайд Ж.Энхбаяр танилцууллаа. Мөн Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны хуулийн төслийн талаарх санал дүгнэлтийг УИХ-ын гишүүн Д.Бум-Очир танилцуулав. 

УИХ-ын дарга Н.Учрал:

-Дэлхийн таван улсын парламент энэ хэлэлцээрийг хэлэлцэж байна. УИХ-аар батлагдсаны дараа түр хэлэлцээрийг албан ёсоор байгуулна. 

УИХ-ын гишүүд асуулт асууж байна. 

УИХ-ын гишүүн П.Сайнзориг:

-Бид зарчмын хувьд дэмжээд явах ёстой. Боломжийг ашиглаж чадвал их том боломж олдоно. Үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжиж чадахгүй бол хохирно. Төрөөс хариуцах ажлыг үүрэгжүүлж, дэс дараатай асуудлыг шийдэх ёстой. Цаашдаа ямар бодлого барьж ажиллах вэ сайдуудаа. Гадаад худалдааны хууль нь яам яам дамжаад яваад байдаг. Дотоодын аж ахуйн нэгж байгууллагуудаа хэрхэн дэмжих вэ?

ЕЭЗХ-ны гишүүн орнуудад ажиллаж байгаа Монголын Элчин сайдууд Эдийн засгийн хөгжлийн яамтайгаа маш ойр ажилламаар байна. Өөрөөр хэлбэл, Элчин сайдуудын ажлыг тус улсын зах зээлд амжилттай гарч, дэмжлэг үзүүлснээр нь үнэлдэг болмоор байна. Гадаад харилцааг эдийн засагжуулах хэрэгтэй. Элчин сайдууд энэ чиглэл рүү анхаармаар байна. 

Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Ж.Энхбаяр:

-Худалдааны хуулийг өргөн барих бэлтгэл ажлыг хангаж байна. Нийт есөн бүлэг, 60 заалт бүхий хуулийн төслийг бэлдээд олон нийтээс санал авах ажлыг хийх болно. ЕЭЗХ гэдэг бол сэрүүн бүсийн таван орон буюу 200 сая хүн амтай, том зах зээл. Бидний тохиролцсон 367 барааны экспортын 97 хувь нь  хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрлэлийн бараа байгаа. Бидэнд өргөн зах зээл нээгдэнэ. Эдгээр орнууд 10 тэрбум ам.долларын импорт хийдэг. Бид энд удаан бэлдсэн бөгөөд "Хүнсний хувьсгал", "Цагаан алт", "Атрын-4 дүгээр аян гээд олон улсын стандартыг үйлдвэрлэлдээ нэвтрүүлсэн. Бид 3.5 сая хүн амын зах зээлээс 200 сая хүн амтай зах зээлд хөл тавихад сорилт тулгарах нь тодорхой. Гурван жилийн хугацаанд аж ахуйн нэгжүүд эдийн засгаа тэлэх боломжтой. 

МХАҮТ-ын ерөнхийлөгч Б.Лхагважав:

-Евразийн хэлэлцээртэй холбоотой хэлэлцүүлэг танхим дээр долоон удаа болсон. Өнгөрсөн 2024 онд гэхэд дөрвөн удаа болж, тухайн үедээ 700 гаруй бүтээгдэхүүн гэж орж ирж байсан. Нийтдээ 400 гаруй аж ахуйн нэгж оролцож, 367 бараа бүтээгдэхүүн гэж тогтсон. Монгол Улсын өөрийн үйлдвэрлэж байгаа бүтээгдэхүүн дээр квот тогтоох асуудлыг хоёр тал тохиролцсон. Өмнөх Засгийн газраас энэ ажлыг базаж хийсэн. 

Ж.Энхбаяр сайд ажлын хэсгийг ахалж байгаа. Ерөнхийлөгчийн айлчлалын хүрээнд энэ гэрээг хамгийн сайн ашиглаж байгаа улс орнуудаас туршлага судлах ажлыг хийж байна. 

УИХ-ын гишүүн П.Сайнзориг:

-Элчин сайдуудын ажлыг эдийн засгийн үр өгөөж агуулга талаас нь анхаардаг байгаасай. 

УИХ-ын дарга Н.Учрал:

-Гол нь түр хэлэлцээр батлагдсаны дараа танхимын нэмэлт хэлэлцээрүүдийг байгуулж ажиллана. 

МХАҮТ-ын ерөнхийлөгч Б.Лхагважав:

-Социалист нийгмийн үед Элчин сайдуудын дэргэд эдийн засгийн төлөөлөгчийг МХАҮТ-аас томилдог байсан. Одоо ийм төлөөлөгч томилох асуудлыг оруулбал дэмжинэ. Одоо Арилжааны тухай хуулийн хэлэлцүүлэг хүлээгдэж байгаа. Энэ хуулийн төсөлд ерөнхий агуулгаараа тусгасан учраас дэмжиж өгөхийг хүсье.  Манай хэд хэдэн удаагийн уулзалтаар ОХУ-ын хойд талын муж нутгуудтай танхим маш сайхан харилцаатай байдаг. 

УИХ-ын гишүүн А.Ариунзаяа:

-Монгол Улсын хувьд 2024 онд ОХУ-тай 2.9 тэрбум ам.долларын харилцаа үүссэн байна. Худалдааны тэнцэл -97 хувь. ОХУ биднээс 100 сая ам.долларын бараа худалдан авсан бол бид ОХУ-аас 2.8 тэрбум ам.долларын худалдан авалт хийсэн байна. ОХУ биднээс тун бага худалдан авалт хийж, маш ашиггүй харилцаа. Монгол Улсын Засгийн газраас "Биднээс юм худалдаж аваач ээ. Татварын орчноо эргэж хараач" гэж олон жил гуйсан. Тэгээд 2020 онд ажлын  хэсэг байгуулаад, 2025 оны дөрөвдүгээр сард энэ хэлэлцээрийг хэлэлцэж, Н.Учрал дарга сайд байхдаа гэрээг үзгэлсэн байдаг. Одоо бол соёрхон батлах эцсийн үе шат явж байгаа. Бид одоо энэ хэлэлцээрийг соёрхон батлах хэрэгтэй. 

УИХ-ын гишүүн О.Цогтгэрэл:

-Худалдааг хөнгөвчлөх, худалдааг чөлөөлөх гэдэг бол зарчмын хувьд зөв зүйтэй асуудал. Евразийн хэлэлцээр дээр анхаарах хэдэн зүйлс байна. Яг одоогийн нөхцөл байдлыг харахад, ОХУ-Монголын худалдааны харилцаа 25:1 байна. Манайхаас жонш моншхон болсон 100 сая ам.долларын худалдаа байна. Яг энэ хэлэлцээрийн дараа гурван жилийн дараа энэ харьцааг яаж төсөөлж байна вэ Ж.Энхбаяр сайдаа. Цаг хугацааг оновчтой гэж бодож байна уу. Үнэхээр таны хэлж байгаа экспортод бэлтгэлтэй байгаа юу. Таныг сайд хийж байхдаа энэ хэлэлцээрийг дэмжихгүй байгаа гэж ойлгосон. Гэтэл өөр албанд очихоор дэмжихээр болчихдог. Өөр салбар хариуцахаар буруу болчихдог. Өнөөдөр дотоодын нийт аж ахуйн нэгжийн 70 хувь нь экспорт гаргах чадалтай байна уу. Ихэнх нь татварын өрөнд орчихсон, үйл ажиллагаа нь доголдчихсон байна. Өндөр төлбөртэй хичээл сургалт болчих юм биш биз дээ. Миний хувьд аль болох өрсөлдөөн нэмэхийг зөв гэж боддог. Одоо цаг хугацааны хувьд хэр зөв бэ гэдэг дээр хариулт өгөөч?

Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Ж.Энхбаяр:

-ЕЭЗХ-ны худалдааны түр хэлэлцээрийн явцад ХХААХҮ-ийн салбар 23 төрлийн бараан дээр маргаан үүсгэсэн. Яагаад гэвэл томоохон үндэсний хөтөлбөрийн хүрээнд бодлогоор дэмжиж байгаа салбаруудтай холбоотой асуудал байсан. Үүний үр дүн гарч, найман барааг хасуулж, 11 бараанд буулт хийлгэж, дөрвөн төрлийн бараанд тарифын хамгаалалтаа авч чадаагүй. Гэхдээ өндөг, улаанбуудай, архи, пивоны асуудлаа хамгаалж чадсан. Цаг хугацаа нь яг одоо ирж байна. Өнгөрсөн жилийн олон хөрөнгө оруулалт, бодлогын дэмжлэг 3.5 сая хүн амын зах зээлд ханаж эхэлж байна. 

ХХААХҮЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга И.Батхүү:

-Манай экспорт 24.2 хувиар жилд өснө гэж тооцоолбол өнгөрсөн 2024 оны суурь түвшинтэй харьцуулахад 215 сая ам.доллараар худалдааны алдагдлын зөрүү багасна. Импортын 2.8 тэрбум ам.долларын 2.2 нь бензин дизель түлш гээд шатах тослох материал байгаа. Энэ нь салбарын өсөлтийг дагаад хэрэглээ нэмэгддэг бүтээгдэхүүн. Газрын тосны үйлдвэр ашиглалтад орж, дотоодынхоо 50 хувийг хангаж эхэлбэл энэ харьцаа дахин сайжирна. 

ХХААХҮЯ-ны газрын дарга Ц.Болорчулуун:

-Монголоос импортлох 367 бүтээгдэхүүнээс 71 нь арьс ширэн бүтээгдэхүүн байх юм. Нийт бүтээгдэхүүний 19.32 хувийг эзэлнэ. Дарханы арьс ширний цогцолборыг хувийн хэвшил байгуулж байгаа. Салбарын яамны оролцоо байхгүй. Дэмжин ажиллаж байсан бөгөөд сүүлдээ тухайн компани Хөгжлийн банкин дээр асуудал үүсч, одоогоор үйл ажиллагаа нь зогссон. 

Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Ж.Энхбаяр:

-Мах махан бүтээгдэхүүний татвар 15-50 хувийн хөнгөлөлттэй байсан бол тэглэж байгаа. Экспорт 125-140 хувь нэмэгдэнэ. Ноос ноолуур, арьс ширний тариф 10-18 хувь байсныг тэглэнэ. Арьс ширний 27 үйлдвэрийн 24 нь хотод, хоёр нь Дарханд, нэг нь Өвөрхангайд байна. УИХ-аас барьж байгаа бодлогын хүрээнд Ховд аймаг арьс ширний цогцолборыг бариад 2026 онд дуусна. Нийслэл хотод Эмээлт аж үйлдвэрийн парк ашиглалтад орно. 

УИХ-ын дарга Н.Учрал:

-Өнөөдөр УИХ-ын тогтоол үүрэг өгч, Засгийн газар асуудлыг хамтад нь шийдээд явъя. Ирэх долоо хоногт тэтгэвэртэй холбоотой Нийгмийн даатгалын тухай хуулийг оруулж ирье. Монголбанк арилжааны банкны төлөөлөлтэй уулзалт хийсэн. Монголбанкны Мөнгөний бодлогын хороо өнөөдөр хуралдаж, тэтгэврийн зээлийн эрсдэлээр жигнэсэн хувийг 100 хувь болгон бууруулж, эргэн төлөлтийн хугацааг 36 сар болгосон. Ингэснээр ахмадуудад сард ирэх ачаалал нь бууж, заавал байлгах нөөцийг тэтгэврийн зээлээс хассан шийдвэрийг Мөнгөний бодлогын хороо гаргасан байна. Энэ бүх асуудлыг шийдэх хэлбэр биш. Гэхдээ ахмадуудад шинэ оны босгон дээр сар шинэ болох гэж байгаа энэ цаг үед сар болгон ирэх ачаалал буурна. Энэ цаг үед тэтгэврийн шинэчлэл хийх хуулийн төслүүдээ хэлэлцэж эхэлье. Хувийн нэмэлт тэтгэврийн тухай хуулийг баталъя. Тийм учраас ирэх долоо хоногт энэ хуулиа оруулж ирэхийг Засгийн газарт даалгаж байна. 

Чуулганы хуралдаан түр завсарлаж, 14.00 цагаас дахин үргэлжилнэ. 

Тогтоолд нэмэлт оруулах тухай УИХ-ын тогтоолын төслийн эцсийн хэлэлцүүлгийг явуулна. Төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэсэн талаар Төсвийн байнгын хороо болон Байгаль орчин, хөдөө аж ахуйн байнгын хорооноос гаргасан хамтарсан хуралдааны танилцуулгыг УИХ-ын гишүүн, Төсвийн байнгын хорооны дарга Н.Наранбаатар танилцууллаа. 

УИХ-ын гишүүд асуулт асууж байна. 

УИХ-ын гишүүн П.Сайнзориг:

-Ямар ч байсан зуншлага муу байсан аймгуудыг тодорхой дэмжих, эргээд өмнөх жилүүдэд болсон зуднаар 8 их наяд бүхий үнэлгээтэй мал сүргээ алдсан. Эдийн засаг болон өрхийн амьжиргаанд хэрхэн нөлөөлж байгааг мэдэж байгаа. Үүнээс цаг алдалгүй урьдчилан сэргийлмээр байна. Санаачилж оруулж ирсэн Х.Жангабыл гишүүн баярлалаа. Ерөнхийдөө баруун таван аймгийн боомтуудаар өвс тэжээл, гурил хорголжин тэжээл оруулж ирэх боломж бүрдэж байна. Ямар боломжуудыг аж ахуйн нэгж, иргэдэд гаргаж өгч байгаа талаар ажлын хэсэг мэдээлэл өгөөч?

ХХААХҮ-ийн сайд М.Бадамсүрэн:

-УИХ-ын 1999 оны тогтоолд заасны дагуу Засгийн газар тодорхой эрх өгөх зохицуулалт байгаа. Энд тодорхой боомт зааж болно. Татварыг тэг хүртэл тогтоох эрхийг түр хугацаанд Засгийн газарт өгч байгаа зохицуулалт. Аж ахуйн нэгж, иргэдийн хувьд анхаарах зүйл нь баруун бүсийн таван боомтоор малын тэжээл, гурилыг импортоор оруулж ирэхэд Засгийн газраас тогтоосон хэмжээгээр хөнгөлөлт эдэлнэ гэсэн үг. Салбар яамны зүгээс хэрвээ энэ тогтоол өнөөдөр батлагдвал ирэх долоо хоногийн Лхагва гаригт хоригийн хугацааг тооцож, аль болох хурдан хугацаанд Засгийн газар тогтоолын төслийг танилцуулна. Эрх авсан тохиолдолд малын тэжээлийн татварын 5 хувийг тэглэж, гурилын 15 хувийн татварыг тэглэх саналыг гаргах юм. Засгийн газар эцсийн шийдвэрийг гаргана. Хугацааны хувьд 4 дүгээр сарын 15-н хүртэл гэж тооцоолсон. Өвөл, хаврын хүндрэлтэй цаг үеийг давсны дараа эргээд 5-15 хувийн татвар сэргэнэ. 

Эдийн засаг хөгжлийн сайд Ж.Энхбаяр:

-Энэ татварын зохицуулалт эцсийнх байгаасай гэж найдаж байна. Өмнө нь найман удаа хийсэн. Дандаа баруун бүс нутагт ган зуд боллоо гэсэн. Яагаад гэвэл тэнд тэжээл, гурил үйлдвэрлэл явагдахгүй байна. Татвар тарифын хамгаалалтыг буулгахаар тэнд хөрөнгө оруулалт, үйлдвэрлэл явуулах сонирхол төрөхгүй байна. Атрын-4 дүгээр аяны хүрээнд 200 мянган га талбайд тэжээлийн тарьмал нэмэгдүүлэх томоохон бодлого явуулж байгаа. Аймгуудад 3-4 удаа бичиг очсон. Баруун аймгуудаас газраа тэлж, ногоо болон тэжээл ярья гэдэг санаачлага одоо хүртэл алга. Бид чинь маш их хүч хөрөнгө зарж байж дотоодоосоо 100 хувь улаанбуудайгаар хангаж, гурил үйлдвэрлэж чадсан. Тэжээлийн үйлдвэрлэл үүнийг дагаад 30 хувь нь болж байдаг. УИХ хуулийн бодлогод өөрчлөлт оруулж, газар тариалан унасан. Тэгэхэээр тогтвортой хатуу үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжсэн бодлогыг тууштай явуулах хэрэгтэй. 

УИХ-ын дарга Н.Учрал:

-УИХ-ын гишүүд асуулт асууж дууслаа. Төрсөн өдөр нь тохиож байгаа УИХ-ын гишүүн У.Отгонбаярт баяр хүргэж, эрүүл энх сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе. 

Байнгын хороодоос гаргасан зарчмын зөрүүтэй нэг саналаар санал хурааж, 55.1 хувиар дэмжигдлээ. 

Тогтоолд нэмэлт оруулах тухай УИХ-ын тогтоолын төслийг батлах санал хураалт явуулж, 49 гишүүн дэмжиж, 54.4 хувиар санал дэмжигдлээ. Тогтоолын төслийг баталлаа. 

Чуулганы хуралдаанд 64 УИХ-ын гишүүн бүртгүүлж, ирц 50.8 хувьтай эхэллээ. Хуралдаанаар нийт зургаан асуудлыг хэлэлцэнэ. 

УИХ-ын дарга Н.Учрал:

-УИХ-д О.Номинчимэг нарын 78 гишүүний өргөн мэдүүлсэн Тамхины хяналтын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг хэлэлцэх эсэх хэлэлцүүлгийг явуулж байгаа. Энэ хуулийн төслийн ажлын хэсэгтэй холбоотой анхаарвал зохих асуудлууд гарч байна. Хуульд заасан бүрэн эрхийнхээ дагуу хуулийн төслийг анх санаачилж өргөн мэдүүлсэн гишүүдээс Б.Бат-Эрдэнэ, Б.Баярбаатар, Л.Энхнасан, Х.Баасанжаргал нарын дөрвөн гишүүн нэрээ татсан бичгийг УИХ-ын даргад хүргүүлсэн.

Дэгийн тухай хуулиараа хууль санаачлагч өөрөө ажлын хэсэгт орох хориотой байдаг.

Энэ нь аливаа хуулийг ашиг сонирхлын зөрчил, хөндлөнгийн нөлөөллөөс ангид, ард түмний нийтлэг эрх ашигт нийцүүлэх ёстой гэдэг алтан дүрмийн нэг. Нэрээ татаж авсан хууль санаачлагч тухайн ажлын хэсэгт орж болохгүй гэсэн зохицуулалт байхгүй учраас нэрээ татсан гурван УИХ-ын гишүүн Б.Баярбаатар, Х.Баасанжаргал, Л.Энхнасан нар уг ажлын хэсэгт ажиллаж байгаа. Хуулиар нэрээ татах бичгээ ирүүлэхийг хориглоогүй. Гэхдээ УИХ-ын гишүүний ёс зүйн дүрмийн 3.14-т хориглосон байдаг юм. Тиймээс цаашид хууль санаачлагч ажлын хэсэгт орохгүй байх нарийн зохицуулалтынг УИХ-ын Дэгийн тухай  хуульд оруулж, илүү боловсронгуй болгох шаардлага үүсч байна. Төрийн байгуулалтын байнгын хороо дэгд зохицуулалт тусгая.

Жар хоногийн хугацаанд хуулийн төслийн хэлэлцүүлэгт нь оролцож, өөрөө санал бодлоо тусгаад, УИХ дээр хэлэлцэх эсэхийг нь дэмжсэний дараа албан бичгээр "Би хуулийн төсөл санаачлагчаас нэрээ татаж байна" гэдэг бол ёс зүйн дүрэмд нийцэхгүй. 

УИХ-аас баталж хүчин төгөлдөр хэрэгжиж буй 378 хууль дээр зөвхөн хиймэл оюунд суурилсан хууль зүйн дүн шинжилгээ хийлгэж харлаа. Гэтэл 378 хуулийн 50 мянга гаруй заалтад 1323 заалтад хүний эрхийн зөрчил үүсч байна. Үндсэн хуульд заасан 18 эрх эрх чөлөө байдаг. Үүнийг 97 нэгж эрх болгон задалж, хиймэл оюунд суурилсан дүн шинжилгээ хийж эхлээд байна. Тэгэхээр Засгийн газар, УИХ, Ерөнхийлөгчөөс өргөн мэдүүлсэн хуулиудын давхардал хийдлүүдийг нээлттэй дүн шинжилгээ хийх боломж бүрдэнэ. 

Гэр бүлийн тухай хууль дээр Хууль зүйн байнгын хороо ажлын хэсэг байгуулсан гэж сонссон. Энэ хууль өргөн цар хүрээтэй. Төсвийн байнгын хорооны төлөөлөл заавал орох ёстой. Хүүхдийн тэтгэмжийн асуудал яригддаг. Эдийн засгийн  байнгын хороо, Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын байнгын хороо бас орох ёстой. Шинэ ажлын хэсгийн УИХ-ын даргын захирамжаар байгуулна.