Улсын төсвийн орлого 2-3 их наяд төгрөгөөр тасарч, төрийн байгууллагууд цалингаа тавьж чадахгүй хэмжээнд хүрсэн гэх мэдээлэл цацагдах болсон. Үүнтэй холбоотойгоор татварын орлого бүрдүүлэлт болон аж ахуйн нэгжийн нөхцөл байдлын талаар хэн, юу хэлснийг хүргэж байна.

Сангийн сайд Б.Жавхлан:

-2025 оны жилийн эцэс хүртэлх төсвийн гүйцэтгэл ямар байгаа талаар танилцуулъя. Энэ оны төсөв эхэлснээс хойш хоёрдугаар улирлын дундаас эхлэн татварын орлого саатаж, ялангуяа гадаад худалдаан дээр нүүрсний үнэ энэ оны төсөв батлагдах үеэс 50 хувиар буурсан нь төлбөрийн тэнцэлд хүндрэл үүсгэж байна. Өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард экспортыг дэмжих ажлын хэсэг байгуулахад төлбөрийн тэнцэл 600 сая ам.долларын алдагдалтай байсан. Мөн төсвийн орлого бүрдүүлэлт сарынхаараа тодорхой хэмжээнд саатаж эхэлсэн цаг үе байсан. Эндээс макро бодлогыг тэнцвэржүүлэх арга хэмжээнүүдийг авч эхэлж, шинэ Засгийн газар бүрдэж, долдугаар сард төсвийн тодотгол хийж, 2.3 их наядаар төсвийн зардлыг бууруулсан байдаг. Эдгээр мөнгөний бодлого, төсвийн бодлого дамнасан арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэн тодорхой үр дүн гарсан. Монгол Улсын валютын нөөц анх удаа 6 тэрбум ам.доллар давж, зээлжих зэрэглэлийг тогтоодог гурван агентлагаас зэрэглэлээ хамгаалж, хоёрт нь зэрэглэлээ нэмүүлж чадсан. Бид 13 жилийн өмнө хүрээд байсан өндөр зээлжих зэрэглэлдээ хүрсэн. Бид 2012 онд зээлжих зэрэглэлээ алдаж эхэлсэн.

Мөн 3650 төгрөг хүрч байсан ам.долларын ханш 3544 төгрөг болж тогтворжиж ирсэн. Он гараад нөөц буурах, валютын ханшаа алдах эрсдэл байхгүй болсон. Дээрээс нь есдүгээр сараас эхлээд сар бүрийн төлбөрийн тэнцэл 40-50 сая ам.долларын эерэг гарч эхэлсэн.

Ингээд төлбөрийн тэнцэл дөрөвдүгээр сард 600 сая ам.долларын алдагдалтай байсан бол арваннэгэн сарын байдлаар 144 сая ам.долларын ашигтай гарч эхэлсэн. Үүний үр нөлөөгөөр экспорт буурсан хэдий ч импортыг хумих макро бодлогууд үр нөлөөгөө өгч, нааштай арга хэмжээг авч ирсэн. Энэ маань улсын төсөв дээрээ очихоор импорт буурахаар гаалиар орж ирдэг импортын татвар буурч эхэлж байна. Мөн нүүрсний үнийн 50 хувийн бууралт уул уурхайн салбарт маш том цохилт болсон. Энэ оны арваннэгдүгээр сарын 30-ны байдлаар сүүлийн саруудын орлого бүрдүүлэлтийн явцыг харахад, энэ оны үлдсэн хоногуудад улсын төсвийн орлого 2.3 их наяд төгрөгөөр тасарч болзошгүй байна. Тийм учраас үлдсэн хугацаанд татварын орлого бүрдүүлэлт дээр бүх хүч боломжоо дайчлан ажиллаж байна. Нийт 2.3 их наяд төгрөгийн тал буюу 1.2 их наяд төгрөг нь импортын тоо хэмжээ буурсантай холбоотойгоор гаалийн татвар буурсан. Татвартай ижил хүчилж, импортыг дуудаж авах боломжгүй байдаг. Гааль дээр үүссэн татварын өр төлбөр харьцангуй бага байгаа. Хэд хоногийн өмнө Ерөнхий сайд Гаалийн ерөнхий газарт ажилласан. Цаашдаа энэ байгууллага илүү эрчимтэй, ил тод ажиллаж, төрийн байгууллагын буруутай үйлдлээс болж орлого буурах эрсдэлийг хааж, ажиллах шаардлагатай. Гаалийн байгууллагууд өдөрт дор хаяж 30-аас доошгүй хувийн татварын орлого бүрдүүлэх бол татварын байгууллага 100 тэрбум хүртэл өдөр бүр татварын орлого төвлөрүүлэх үүрэг даалгавар өгсөн.

Татварын орлого бүрдүүлэлтэд учирч байгаа эрсдэлийг харвал гурван төрлийн шалтгаантай байна. Үүнд, нүүрсний үнэ 50 хувь унасан бол импортын хувь хэмжээ буурснаас 1.2 их наяд татвар дутаж байна. Гуравт, бид мөнгөн дүнгээр хэмжиж болохгүй эрсдэл үүсч байна. Тэр нь юу гэхээр Ардчилсан намын бүлгийн хуралдааны дараагаар Татварын өршөөлийн хууль санаачлан ажиллана гэж мэдэгдсэн. Тэрнээс хойш татварын төлөвлөлт дээр нэлээд эргэлзээ үүссэн. Үнэхээр энэ хуулийн төсөл санаачлах гэж байгаа бол өртэй байгаа аж ахуйн нэгжүүд татвараа төлөхгүй байх сэдэл бий болсноос татварын орлого бүрдүүлэлтэд сөрөг нөлөө үзүүлж байна. Энэ мэдэгдлээ эргэн харж, зогсоохыг хүсч байна. Мөн нийслэл болон орон нутагт цалин урамшуулал, тэтгэвэр, тэтгэмжтэй холбоотой саатсан асуудал огт байхгүй. Өчигдрийн байдлаар төрийн сангийн үлдэгдэл 1.3 их наяд төгрөг байна. Хамгийн гол нь төрийн сангийн үлдэгдэл бус татварын орлого буюу тодотгол хийснээс хойш батлагдсан алдагдлаа барьж, оноо дуусгах ёстой. Өөрөөр хэлбэл, орлогоос давсан зардал гаргаж болохгүй. Тэрнээс биш төрийн сан хоосорч, улайгаагүй ээ.

Эдийн засагч Б.Лхагважав:

-Манай аж ахуйн нэгжүүдийг асуудалд оруулж байгаа гол зүйл нь НӨАТ-ын бүртгэлийг буруу тооцоолж байгаа арга. Үүнийг нягтлан бодох бүртгэлийн аргаар бодож байгаа. Аж ахуйн нэгж энэ бүртгэлийн золиосонд хий орлогын татварыг төлж байна. Хий бичигдэж байгаа уг татвар дээр нэг их наяд төгрөгийн асуудал үүсгэсэн. Шууд утгаараа төрийн буруутай үйл ажиллагаанаас болоод аж ахуйн нэгж, иргэд хохирч байна. Энэ нь аль 1997 оноос эхэлсэн асуудал. Миний бие 2005 онд өөрийн гараар сайд асан Н.Баяртсайханд үүнийг шийдвэрлэхийг хүсч, өргөдөл бичиж байсан.