Улаанбаатар музейн эрдэм шинжилгээний ажилтан, судлаач Г.Очбаяртай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

-Нийслэл хотын удирдлагын зүгээс Гандангийн дэнжид газар чөлөөлөлт хийж, аялал жуулчлалын чиглэлээр тохижуулна гэж мэдэгдсэн. Гэтэл хотын төвд байрлах энэ дэнж тэр чигээрээ улсын тусгай хамгаалалттай бүсэд хамаардаг. Хэн нэгэн дарга бүтээн байгуулалт нэрээр айлуудыг нүүлгэн шилжүүлж, дур мэдэн газар чөлөөлөх нь зөв үү?

-Гандантэгчинлэн хийдийг анх 1838 анд Гандантэгчинлэн хүрээ нэртэйгээр байгуулж байсан түүхтэй. Бид энэ дэнжийг гэр хороолол гэж харахаас илүүтэй хүрээний төлөвлөлтөө хэрхэн орчин үеийн болгож, хадгалж авч үлдэх вэ гэдгийг ярих ёстой. Гэтэл өнөөдөр энэ тусгай хамгаалалттай бүсийн нэг хэсгийг нурааж, ногоон байгууламж байгуулах нь түүхэн хүрээ зохион байгуулалтыг алдагдуулж байгаа эсэхэд яаралтай дүн шинжилгээ хийх шаардлагатай. Одоогийн төлөвлөлт зөв үү, буруу юу гэдгийг маш сайн судлах ёстой. Хэрвээ энэ дэнж дээр шинэ бүтээн байгуулалт хийх гэж байгаа бол хүрээ зохион байгуулалтыг хадгалж үлдэх хэрэгтэй.

Яагаад Гандантэгчинлэн хийдийг суурьшлынх нь бүстэй нь хадгалан авч үлдэх шаардлагатай вэ. Учир нь энэ дэнж Улаанбаатар хотын цор ганц хүрээний зохион байгуулалттай газар буюу түүхэн бүс гэдгээрээ онцлог.

Гандангийн дэнж бол хотын төвд үлдсэн хамгийн сүүлчийн гэр хороолол. Яагаад бид маш их ач холбогдол өгөх ёстой вэ гэхээр Улаанбаатар хотыг үндэслэсэн хүрээ зохион байгуулалтыг уламжилж, хадгалж үлдсэн бүс. Одоогийн Улаанбаатар хот хуучин Богдын хүрээ, Нийслэл хүрээ, Их хүрээ гэх мэт олон нэртэй байсан. Хүрээ гэж ямар төлөвлөлтийг хэлэх вэ. Нэгдүгээрт, дугуй хэлбэртэй байдаг. Хоёрт, тэрний дунд ордон бий. Өөрөөр хэлбэл, ордонг тойрсон гэр суурьшлын бүс байна. Гуравт, ордны урд хэсэгт өргөн талбай байдаг. Одоо цагт тэр талбай нь өргөн гудамж болсон. Дөрөвт, хүрээ зохион байгуулалтад байгаа бүх хашаа урагшаагаа харсан хаалгатай. Энэ дөрвөн хэв шинжийг агуулж байгаа бол хүрээ зохион байгуулалт юм. Тэгэхээр бид маш болгоомжтой хандаж, судалгаа хийх ёстой. Тэрнээс биш хэн нэгэн дарга гарч ирээд "Би ингэж өөрчлөх гэж байна" гэдэг байдлаар асуудалд хандмааргүй байна. Хотын дарга Х.Нямбаатар хэтэрхий хүч түрж ажил хийж байна. Уг нь энэ ажлыг хийхээсээ өмнө мэргэжлийн судлаач, түүхчид, оршин суугчдаас санал авч, хэлэлцүүлэг өрнүүлэх шаардлагатай байсан. Нэг үеэ бодоход хот төлөвлөлтийн чиглэлээр судалгаа хийдэг эрдэмтэн судлаачид олон болсон. Энэ хүмүүсээсээ саналыг нь авах ёстой байсан. Иргэдийн оролцоотой шийдэл байх ёстой.

-Гандангийн дэнжийн ерөнхий төлөвлөгөө, зураг төслийг 1990-ээд оноос хойш дөрвөн удаа гаргасан гэдэг. Ингэхдээ айлууд нь хашаагүй, барилгуудыг сүм хийдийн архитектуртай хослуулсан, ижил өнгөний кодтой төлөвлөж байсан гэж сонссон?

-Гандантэгчинлэн хийд соёлын түүхэн дурсгалт байгууламж. Зөвхөн сүм хийд гэдэг утгаараа бус Гандангийн дэнжээс гадна Тасганы овоотой нийлээд 58 га газрыг 1994 онд улсын тусгай хамгаалалтад авсан байдаг. Тэр цагаас хойш энэ дэнжид маш олон удаагийн төлөвлөлт хийж байсан боловч тодорхой шийдлээ олоогүй явж ирсэн. Энэ нөхцөл байдалд шууд хүчээр шийдэх нь зөв үү.

Зарим иргэд хотын төвд гэр хороолол муухай харагдаад байна гэж шүүмжилдэг. Тэр талаас нь хотын захиргаа харж байж магадгүй. Гэтэл энэ дэнж бол бусад гэр хорооллоос онцгой бүс.

Жишээлбэл, Урт цагааныг буулгаад ногоон байгууламж байгуулсан. Иргэдэд мэдээж ногоон байгууламж байгуулах нь таалагдана. Хотын төвд бетонон ширэнгэ үүссэн учраас иргэн болгонд таалагдах нь тодорхой. Гэтэл Урт цагаан түүхэн дурсгалт барилга буюу алдарт архитектор Б.Дамбийням бүтээсэн барилга байсан. Одоо тэр гудамжны амин сүнс алдагдсан. Өнөөдөр Гандангийн дэнжийн нэг хэсгийг нурааж, Урт цагааныг ногоон байгууламжаар холбоно гэж байна. Бид энэ асуудлыг маш сайн хэлэлцэж, шийдэх ёстой.

-Улаанбаатар хотод түүхэн дурсгалт барилгын тоо улам цөөрч байна. Нэг л мэдэхэд өндөр шилэн барилгууд сүндэрлэх болсон. Судлаач хүний хувьд эдгээр орон зай үгүй болж байгааг хэрхэн мэдэрч байна вэ?

-Сүүлийн 10 жилийн хугацаанд манай Улаанбаатар хотын төвийн соёлын дурсгалт барилгын түүхэн орон зай эрс багассан. Нэгдүгээрт, нийслэл хот ганцхан хотын төвтэй буюу соёлын, эдийн засгийн, нийгмийн төв хэсэг. Тийм учраас бизнес эрхлэгчид энэ хотын төв хэсэгт газар худалдан авч, том том оффис барих сонирхолтой болж эхэлнэ. Тэгээд ирэхээр хотын төвд байрлах хуучин барилгуудыг нураах эрсдэл өндөртэй болдог. Манай хот төлөвлөлтийн алдаа бол энэ. Нэг талаасаа шинэ хотын төв бий болгохгүйгээр хуучин хотынхоо төвтэй давхцуулсан.

Одоогийн Сүхбаатарын талбай тойрсон өндөр өндөр шилэн барилгууд дандаа хуучны түүхэн орон зайг устгаж, байгуулагдсан.

Бид хуучин хотын төвтэйгөө залгаад шинэ төвөө барьж байгуулах ёстой байсан. Гэвч тэгэлгүйгээр түүхэн орон зайгаа устгаж эхэлсэн нь хот төлөвлөлтийн маш том алдаа. Энэ алдаатай бодлого газрын наймаа, авлигаар хэрэгждэг. Хуучин цагт бий болж, нурааж буулгахыг хориглосон түүхэн барилга байгууламжийг эвдэхийн тулд газрын наймаа, авлига гаардаг. Гэтэл Улаанбаатар хотын хоёрхон бүсийг хамгаалж үлдэх ёстой байдаг. Нэгдүгээрт, хотын төв буюу Бага тойруу. Монголын орчин цагийн хот байгуулалтын түүх эндээс эхлэлтэй. Тэнд орчин цагийн анхны эмнэлэг, орон сууцны хороолол, гудамж, цэцэрлэгт хүрээлэн, дэлгүүр, сургууль байгуулагдсан. Энэ бүсэд түүхэн дурсгалт барилга маш цөөн үлдсэн. Сая 2025 оны аравдугаар сард НИТХ-аас Бага тойруугийн барилгуудыг хадгалж авч үлдэх шийдвэрийг хожимдсон  ч гэсэн гаргаж, тогтоол баталлаа. Яагаад гэхээр түүхэн орон зайгаа авч үлдэхийн тулд долоон давхраас дээш өндөр барилга барихгүй байхаар болсон. Энэ шийдвэрийг судлаачидтай нийлж гаргасан.

Хоёрт, Гандангийн дэнжийн бүс. Бид нэг түүхэн соёлын орон зайгаа хадгалж авч үлдэе гэчихээд нөгөө орон зайгаа устгах гэж байна. Энэ дэнжээ устгасны дараа "Энэ газар түүхэн дурсгалт газар байсан юм байна" гэж шийдвэр гаргах уу. Дэнж дээрх гэр хорооллын нарийн гудамжийг нь ч гэсэн хадгалж, авч үлдэх ёстой. Энэ дэнж гэр хороолол биш. Богдын хүрээнээс үлдсэн хамгийн сүүлчийн түүхэн орон зай юм. Түүх гэж харвал шийдэл нь арай өөр байх ёстой. Энэ дэнжийг гэр хороолол гэж харвал шийдэл нь бас өөр байна. Аль шийдэл нь манай хотод ач холбогдолтой юм бэ. Хотын ой санамж, түүхэн аялал жуулчлал гэдэг талаасаа Гандантэгчинлэн хийдийн нэг хэсэг учраас хийдийн удирдлагатай зөвшилцөх шаардлагатай. Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуульд тусгай хамгаалалтын бүс тогтоосон газрыг яана гэж заасан байдгийг судлах ёстой. Хамгаалалтын зэрэглэл бус бүс тогтоосон бол тэнд юу хийж болох вэ. Өөрөөр хэлбэл, соёлын өвд бүртгэсэн учраас түүхэн анхны дүр төрхийг өөрчилж болохгүй гэсэн үг.

-Тэгвэл одоо нэн яаралтай аварч хамгаалах шаардлагатай ямар соёлын өв, түүхэн дурсгалт барилга байна вэ?

-Хамгийн анхаарал татаж байгаа хамгаалах зайлшгүй шаардлагатай түүхэн дурсгалт барилга бол Гоожингийн өндөр. Энэ түүхэн барилга байгууламжийн асуудлыг маш олон жил ярилаа. Нийслэл дээр асуудлыг нь шийдэхгүй гацсан. Миний мэдэхээр 2019 оноос л асуудлыг ярьж эхэлсэн.

Тухайн үедээ нийслэлийн ерөнхий боловсролын 21 дүгээр сургуулийн сурагчид энэ түүхэн барилгыг сэргээн засварлах санаачлагыг гаргаж байсан юм.

Тэр асуудлыг хороо, дүүрэг, нийслэл дээр авч хэлэлцээд сураггүй болсон. Дараагаар нь хотын дарга асан Э.Бат-Үүлийн үед энэ барилгыг сэргээн засварлах талаар ярьж байсан бол дараагаар нь хотын дарга асан Д.Сумъяабазарын үед хамгаалалтад авах захирамж гаргасан ч хэрэгжилт нь хангалтгүй байгаа.