Монгол Улсын 2024 оны төсвийн гүйцэтгэлд хийсэн Төрийн аудитын тайланд дурдсанаар Засгийн газрын өрийн бүтцийн 95.9 хувийг гадаад өр эзэлж байна. Өөрөөр хэлбэл Монгол Улсын төсөв, бодлогын бие даасан байдал бүгд гадаадын мөнгөний урсгалд хамааралтай болжээ.

2024 онд Засгийн газрын нийт өр 33.4 их наяд төгрөгт хүрч, өмнөх оноос 2.6 их наяд төгрөгөөр өссөн байна. Энэ өсөлт нь эдийн засгийн бодит бүтээмжээсээ бус, төсвийн алдагдлыг нөхөх, хуучин өрийн эргэн төлөлтөд зориулсан шинэ зээлээс үүдэлтэй. Үүнээс 32 их наяд төгрөг нь гадаад өр бөгөөд дотоод эх үүсвэрийн эзлэх хувь ердөө дөрвөн хувь орчимд хүрчээ.

Гэсэн ч хуульд заасан өрийн дээд хязгаар буюу ДНБ-ий 60 хувьд хүрээгүй болохыг аудитын тайланд дурдсан ч гадаад өрийн хамаарал ноёрхож байгаа нь эдийн засгийн эмзэг байдлын гол үзүүлэлт юм.

Түүнчлэн Нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газар 2024 онд 798.3 тэрбум төгрөгийн үнэт цаас гаргасан ч дөнгөж 56.8 хувийг нь ашиглаж, үлдсэн 344.7 тэрбум төгрөгийг хөдөлгөөнгүй үлдээжээ. Мөн гаргасан үнэт цаасны нөхцөл нь Өрийн удирдлагын тухай хуулийн заалтуудтай нийцээгүй гэж аудит дүгнэсэн байна. Өр тавьж байгаа мөртлөө хөрөнгөө ашиггүй байлгах нь төсвийн бодлого хэр үр ашиггүй явж буйг харуулж байгаа юм.

Гадаад өрийн бүтцэд хамгийн том хувийг олон улсын байгууллага, гадаад банкны зээл эзэлж байгаа бөгөөд гадаад үнэт цаас, хөнгөлөлттэй зээл нийлээд нийт өрийн 95.9 хувийг бүрдүүлж байна.

Энэ нь Монгол Улс гадаад валютын ханшийн хэлбэлзэлд бүрэн хамааралтай, эдийн засгийн бие даасан байдлаа алдах эрсдэлтэй болсныг харуулж байна. Валютын ханшийн өсөлтөөс болж 2024 онд 583 тэрбум төгрөгийн ханшийн ашиг гарсан гэх боловч энэ ашиг түр зуурынх. Ханш буурах мөчид энэ бүх ашиг алдагдалд шилжих болно.

Иймд аудитын байгууллагаас гадаад өрийн хэт төвлөрлийг бууруулах, дотоод эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх, өрийн удирдлагын стратегийг шинэчлэх шаардлагатай гэж анхааруулжээ. Түүнчлэн зээлээр санхүүжих төсөл, хөтөлбөрийн бодит үр өгөөжийг үнэлэх, валютын эрсдэлийг бууруулах бодлогын арга хэмжээ хэрэгжүүлэхийг зөвлөсөн байна.

Төсвийн бодлого өнөөдөр хэт их зээлд тулгуурлаж, хөрөнгийн зарцуулалт нь үр ашиггүй байсаар байгаа нь Монгол Улсыг “гадаадын хүү төлдөг улс” болгож байна. Төсвийн орлого өсөж, макро тоо үзүүлэлт эерэг гарсан гэх боловч эдийн засгийн бодит үр ашиг, ажлын байр, дотоод үйлдвэрлэл бодит өсөлт үзүүлж чадахгүй байна. Өрийн хамаарал, үр ашиггүй төсөл, ашиглагдаагүй хөрөнгө, хяналтгүй бодлогоо өөрчлөхгүй бол бид өөрсдөө биш, өрийн хүү бидний ирээдүйг удирдах болно.