Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн Их суудлын хуралдаанаас гарсан шийдвэрийг ҮХЦ-ийн гишүүн О.Мөнхсайхан уншиж танилцууллаа. Ерөнхий сайд Г.Занданшатар Үндсэн хуулийн цэцэд хандаж, УИХ-ын дэд дарга Х.Булгантуяагийн үйл ажиллагаа, Ерөнхий сайдыг огцруулах асуудлыг хэлэлцсэн аравдугаар сарын 17-ны чуулганы нэгдсэн хуралдаан болон уг хуралдаанаас гарсан Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн холбогдох зүйл заалтыг зөрчсөн эсэх асуудлыг хянан хэлэлцэж Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн 2025 оны 10 дугаар сарын 22-ны өдрийн их суудлын хуралдаанаар Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга, гишүүн Х.Булгантуяагийн үйл ажиллагаа болон Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы 2025 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаас гарсан “Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай” 95 дугаар тогтоол нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн холбогдох заалтыг зөрчсөн эсэх тухай маргааныг хянан шийдвэрлэж, 08 дугаар дүгнэлтийг гаргалаа. Тус дүгнэлтийн үндэслэл хэсгийн агуулга болон тогтоох хэсгийг бүхэлд нь уншиж сонсгов.

Энэхүү хуралдаанаас Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн Х.Булгантуяа нь Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдааныг даргалахдаа Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсгийн “Ардчилсан ёс, … хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим мөн.”, Дөчин гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн “Улсын Их Хурлын гишүүдийн дөрөвний нэгээс доошгүй нь Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг албан ёсоор тавибал Улсын Их Хурал гурав хоногийн дараа хэлэлцэж эхлэн арав хоногийн дотор шийдвэрлэнэ. Улсын Их Хурлын нийт гишүүний олонхи уг саналыг дэмжсэн бол Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталсанд тооцож, шинэ Ерөнхий сайдыг гуч хоногийн дотор томилно.” гэснийг зөрчсөн гэж дүгнэлээ.

Мөн Монгол Улсын Их Хурлын 2025 оны “Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай” 95 дугаар тогтоол нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсгийн “Ардчилсан ёс, … хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим мөн.”, Дөчин гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн “Улсын Их Хурлын гишүүдийн дөрөвний нэгээс доошгүй нь Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг албан ёсоор тавибал Улсын Их Хурал гурав хоногийн дараа хэлэлцэж эхлэн арав хоногийн дотор шийдвэрлэнэ. Улсын Их Хурлын нийт гишүүний олонхи уг саналыг дэмжсэн бол Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталсанд тооцож, шинэ Ерөнхий сайдыг гуч хоногийн дотор томилно.”, Далдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн “Үндсэн хуульд хууль, зарлиг, төрийн байгууллагын бусад шийдвэр, нийт байгууллага, иргэний үйл ажиллагаа бүрнээ нийцсэн байвал зохино.” гэснийг зөрчсөн гэж шийдвэрлэв.

ҮХЦ-ийн Их суудлын хуралдаанаар Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын чуулганы хуралдаан Дэгийн тухай хуулийг зөрчсөн эсэхийг тогтоохоор хэлэлцэж буй юм. Тэгвэл уг хуралдаанд УИХ-ын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөр оролцож буй УИХ-ын гишүүд ҮХЦ-ийн хуралдааныг орхин гарлаа.

УИХ-ын гишүүн Х.Баасанжаргал:

Ямарваа нэгэн байдлаар тухайн хэрэг маргааныг хянан шийдвэрлэх ажиллагаатай холбоотой хүсэлт гомдол гаргах юм бол тухайн шүүх бүрэлдэхүүн урьдчилж хэлэлцээд "Таны хүсэлтийг хүлээж авъя, таны хүсэлтийг хүлээж авахгүй үндэслэл нь энэ" гэдэг тайлбараа өгдөг. Ингэж албан ёсоор хэлж байж хуралдаан цаашаа үргэлжилдэг. Гэтэл энэ процессыг ҮХЦ огт хийгээгүй. Зөвхөн Цэцийн дарга гаргасан хүсэлтэд "Би тайлбар хийчихье" гэдэг байдлаар тайлбар хийгээд явсан гэсэн үг. Нэгдүгээрт, ийм учраас өнөөдрийн энэ маргаан шийдвэрлэж байгаа ажиллагаа нь үндсэндээ маргалдагч нэг талын эрх ашгийг хамгаалах ямар ч боломж байхгүй, мэтгэлцээн өрнүүлэх ямар ч нөхцөлөөр хангахгүй байна. Ийм байдлаар хуралдаан үдээс хойш хүртэл үргэлжиллээ. Хоёрдугаарт, хүсэлт гаргахаар хуралдаан товлосноос хойш гаргаж байгаа хүсэлт учраас хэлэлцэхгүй гэдэг ийм тайлбарыг хэлж байна. Гэтэл хуралдааныг Даваа гаригт товлосон хэргийг Пүрэв гаригт үүссэн буюу бидэнд Баасан гаригт мэдэгдсэн. Гэтэл УИХ-ын чуулган Баасан гаригт хуралдсан. Амралтын ердөө хоёрхон өдрийн дараа ажлын эхний өдөр Их суудлын хуралдаанаа зарлаж байгаа. Тэгэхээр энэ хооронд итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нар ч томилогдоогүй процесс ажиллагаа юу ч явагдаагүй гэсэн үг. Тэгэхээр итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчөөр томилогдоогүй гэж байж тухайлбал миний хувьд материалтай танилцаад хүсэлт гаргах угаасаа ямар ч боломж байхгүй гэсэн үг. Тэгэхээр Үндсэн хуульд заасан шударга шүүхээр шүүлгэх эрхийн асуудал гэж байдаг. Энэ шударга шүүхээр шүүлгэх эрхийн нэг гол үндсэн элемент нь хэрэг маргаанд оролцогч тал өөрийнхөө эрх ашгийг хамгаалах процесс ажиллагаагаар бүрэн дүүрэн хангагдах тэр бололцоог шүүх бүрэлдэхүүн олгох ёстой. Олон улсын гэрээ конвенц дээр ч заасан байдаг. Харамсалтай нь, ҮХЦ энэ ажиллагааг огт хийхгүй, хийхийг хүсэхгүй байна. Бид нар ийм тайлбар гарч магадгүй гэж бодоод шүүх хуралдаан эхлэхээс өмнө 8:30-д ирээд бас хоёр гомдол өгсөн. Х.Булгантуяа гишүүн болон төлөөлөгчдийн зүгээс гомдлыг өгсөн. Хуульд онц байдал болон дайны байдал зарласан үед 3 хоногийн дотор ҮХЦ хуралдаж шийднэ. Бусад тохиолдолд олон нийтэд хуралдаан болох тухай мэдээллийг 7-гоос доошгүй хоногийн өмнө зарласан байх ёстой. Цэцийн тухай хуульд заасан байгаа энэ процессын алдаануудыг Цэц өөрөө гаргалаа. Энэ асуудлыг яагаад ч хүлээн зөвшөөрч, процесс ажиллагааг цаашаа үргэлжлүүлэх боломж хлгх. Гуравдугаарт, хуралдаан нээлттэй байх ёстой. Иргэд хуралдааны үйл явц, мэдээллийг газар дээрээс нь аваад, хэн нэгний ямар нэгэн шүүлтүүргүйгээр авах ёстой. Энэ тайлбарыг бид нарын амнаас биш шууд танхимаас нь сонсоод сурвалжлах учиртай. Харамсалтай нь, Цэцийн даргын зүгээс хуралдааныхаа нээлт болон хаалтыг л шууд нээлттэй дамжуулна. Бусад үйл ажиллагааг  дамжуулахгүй гэдэг тайлбар хэлсэн. Энэ чинь нээлттэй байдал мөн юм уу.  ҮХЦ байтугай одоо Улсын Дээд шүүх бусад бүх шатын шүүхүүд хуралдаанаа шууд нээлттэй дамжуулдаг болчихсон. Дээрээс нь техник хэрэгсэл бололцооны хувьд бол ҮХЦ энэ хуралдааныг шууд дамжуулах бололцоотой. ҮХЦ-ийн хуралдаан нээлттэй байж иргэдийн мэдэх эрхийг хааж байна. Ямар маргаан болоод байгаа юм бэ гэдгийг энэ танхимаас шууд мэдэх бололцоотой байсан. Энэ нь иргэдийг маш их эргэлзээнд оруулж байгаа. Одоогийн байдлаар хуралдаан үргэлжлээд явж байна. Өөрөөр хэлбэл, хуралдаан хууль зөрчсөн хэвээрээ үргэлжилж байна гэсэн үг. ҮХЦ өөрөө Үндсэн хууль зөрчиж байгаа үйл ажиллагааг ингэж зогсоохоос өөр арга алга. 

 Ерөнхий сайдын итгэмжлэн төлөөлөгчөөр томилогдсон төлөөлөгч ЗГХЭГ-ын дарга С.Бямбацогтын хэлсэн үгийг бүрэн эхээр нь хүргэж байна.

Үндсэн хуулийн цэцийн дарга, эрхэм гишүүд ээ,

Монголын ард түмний улсынхаа тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг бататган бэхжүүлж баталсан Үндсэн хуулийг хамгаалах зорилгоор Монгол Улсын Ерөнхий сайдын Үндсэн хуулийн цэцэд хандаж гаргасан хүсэлтийг түүний итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн хувиар Та бүхэнд танилцуулъя.

Нэг. Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 22 дугаар зүйлийн 22.1 дэх хэсэгт “Улсын Их Хурал үйл ажиллагааныхаа зохих салбар, чиглэлээр Байнгын хороодтой байна” гэж, 22.2 дахь хэсэгт “Байнгын хороо эрхлэх асуудлынхаа хүрээнд хууль санаачлагчаас өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоомжийн төслийг урьдчилан хэлэлцэж санал, дүгнэлт гарган нэгдсэн хуралдаанд хэлэлцүүлэх, Улсын Их Хурлын хяналтыг хэрэгжүүлэх, хуульд тусгайлан заасан асуудлаар Улсын Их Хурлын тогтоолын төсөл боловсруулах чиг үүрэгтэй ажиллана” гэж тус тус хуульчилсан байна.

Мөн түүнчлэн уг хуулийн 22 дугаар зүйлийн 22.3.7 дахь заалтад “Улсын Их Хурлаас томилдог албан тушаалтныг томилох, чөлөөлөх, огцруулах, эгүүлэн татах асуудлаар санал, дүгнэлт гаргах” бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэхээр заасан.

Хуулийн дээрх зохицуулалтуудаас үзэхэд Улсын Их Хурлын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооноос Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулах асуудлаар гаргасан санал, дүгнэлтийг Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 101 дүгээр зүйлийн 101.2, 101.3, 101.4 дэх хэсэгт заасны дагуу нэгдсэн хуралдаанд зөвхөн танилцаж, сонсох дэгийн зохицуулалттай байна.

Гэтэл Улсын Их Хурлын гишүүдээс албан ёсоор тавьсан Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг бус, Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны гаргасан санал, дүгнэлтийг 2025 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдөр хэлэлцэж, санал хураалгасан нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Дөчин гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт “Улсын Их Хурлын гишүүдийн дөрөвний нэгээс доошгүй нь Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг албан ёсоор тавибал Улсын Их Хурал гурав хоногийн дараа хэлэлцэж эхлэн арав хоногийн дотор шийдвэрлэнэ. Улсын Их Хурлын нийт гишүүний олонхи уг саналыг дэмжсэн бол Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталсанд тооцож, шинэ Ерөнхий сайдыг гуч хоногийн дотор томилно” гэж заасныг ноцтой зөрчсөн байна. Мөн Үндсэн хуулиар Улсын Их Хурлын гишүүнд олгосон Ерөнхий сайдыг огцруулах санал гаргах, уг саналаа Улсын Их Хурлаар хэлэлцүүлэн шийдвэрлүүлэх хэнтэй ч хуваалцахгүй бүрэн эрхэнд нь шууд халдаж, тодорхой санаа зорилготойгоор бүдүүлгээр хязгаарласан байх бөгөөд нэгдсэн хуралдааны үеэр гишүүдэд Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдаан дэгийн тухай хуулийн 9 дүгээр зүйлийн 9.5.1 дэх заалт, 9.10 дахь хэсэгт заасан асуулт асуух, үг хэлэх эрхийг нь эдлүүлээгүй байна.

Түүгээр ч зогсохгүй УИХ-ын гишүүний болоод ард түмний үнэнийг мэдэх эрхэд бүдүүлгээр халдаж, ТББХ-гоор хэлэлцэх асуудлын материалыг хуралдааны эхэнд цаг тулгаж тараасан, огцруулах санал бүхий албан бичигт гарын үсэг зурсан гишүүдийн нэрсийг зориуд хав дарж уг саналтай урьдчилан танилцах боломжийг Улсын Их Хурлын гишүүдэд олгоогүй нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Дөчин гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасан“…Улсын Их Хурал гурав хоногийн дараа хэлэлцэж эхлэн арав хоногийн дотор шийдвэрлэнэ” гэснийг зөрчсөн хуйвалдааны шинжтэй увайгүй үйлдэл юм.

Энэхүү хэт нэг талыг барьж хүч түрсэн шийдвэр, ёс бус бусармаг үйл ажиллагаа нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт “Монгол Улсад засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байна. Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдэлнэ” гэж, Хорин гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт “Улсын Их Хурлын гишүүн бол ард түмний элч бөгөөд нийт иргэн, улсын ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална” гэж заасныг тус тус зөрчсөн гэж үзэж байна.

Хоёр. Монгол хэлний хэл зүйн хувьд Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуульд заасан “танилцуулах”, “сонсох”, “хэлэлцэх” гэсэн үгийг утгыг Монгол хэлний тайлбар тольд хэрхэн тайлбарласныг доор дурдъя.

-“Сонсох” гэж дуулах, юмыг сонсох эрхтнээр мэдрэх

-“Танилцуулах” гэж танилцахын үйлдүүлэх хэв, харилцан бие биеэ мэдэж авах, танил болох, юмны учир байдлыг ойлгох,

-“Хэлэлцэх” гэж хэлэхийн үйлдэлцэх хэв, харилцан ярилцах, шүүмжлэн хэлэлцэх, хурал дээр зөвлөн хэлэлцэх, хэлэлцэх асуудал

Дээрх хэл зүйн тайлбараас үзэхэд ч Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 101 дүгээр зүйлийн 101.2 дахь хэсгийн “… байнгын хороо … хэлэлцэж санал, дүгнэлт гарган нэгдсэн хуралдаанд танилцуулна” гэж, 101.3 дахь хэсгийн “Нэгдсэн хуралдаан Байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг сонсож, …” гэж хуульчилсны ялгаа, зааг маш тодорхой харагдаж байна.

Өөрөөр хэлбэл, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Дөчин гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг болон Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 101 дүгээр зүйлд заасны дагуу Ерөнхий сайдыг огцруулах асуудлыг Байнгын хороогоор хэлэлцэж, санал, дүгнэлт гарган, түүнийгээ нэгдсэн хуралдаанд танилцуулж, сонсгох бөгөөд нэгдсэн хуралдаанаар Улсын Их Хурлын гишүүдийн Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг дэмжих эсэх талаар санал хураалт явуулах зохицуулалттай байжээ.

Энэхүү үндэслэл, тайлбар нь хууль тогтоогчийн хүсэл зориг, хуулийн төслийн үзэл баримтлал, хууль тайлбарлах хэл зүйн болон логик тайлбарын аргаар хянаж үзэхэд ямар ч эргэлзээгүй, тов тодорхой харагдаж байна.

Гурав. Улсын Их Хурлын нэр бүхий гишүүдээс санаачлан боловсруулсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг 2019 оны 06 дугаар сарын 06-ны өдрийн 6293 дугаартай албан бичгээр Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлсний дагуу Улсын Их Хурлаар хуулийн төслийг хэлэлцэн 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр баталсан.

Уг хуулийн төслийн үзэл баримтлалд тусгасан Гүйцэтгэх эрх мэдлийн тогтвортой, хариуцлагатай байдлыг хангахтай холбоотой нэмэлт, өөрчлөлтийн багцад:

“3.Улсын Их Хурлын гишүүдийн дөрөвний нэгээс доошгүйн саналаар Ерөнхий сайдыг огцруулж, шинэ Ерөнхий сайдыг томилох тухай саналаа хамтад нь албан ёсоор тавибал Улсын Их Хурал гурав хоногийн дараа хэлэлцэж эхлэн 10 хоногийн дотор шийдвэрлэх, Улсын Их Хурлын нийт гишүүний олонхи уг саналыг дэмжсэн бол шинэ Ерөнхий сайдыг томилох, өмнөх Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол батлагдсанд тооцохоор тусгав” гэжээ.

Дээрх заалт, томьёолол нь хууль зүйн техникийн хувьд нэг мөр ойлгож хэрэглэх бүрэн боломжтой, ямарваа нэг салаа утгагүй, туйлын тодорхой бичигдэж боловсруулагдсан байх бөгөөд хуулийн тайлбарлах хэл зүйн болон локик тайлбарын үүднээс үзэхэд ч хууль тогтоогчдын зүгээс Үндсэн хуулийн Дөчин гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг болон Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 101 дүгээр зүйл, заалтыг мушгин гуйвуулах, буруу тайлбарлаж, зөрүүтэй хэрэглэх боломжгүйгээр туйлын тодорхой хуульчилсан гэж дүгнэж байна.

Гэтэл Улсын Их Хурлын 2025 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдрийн чуулганы нэгдсэн хуралдаанд уг асуудлыг шийдвэрлэхдээ хуульд заасан логик зүй тогтол, шаардлагыг зориуд санаатай зөрчсөн ноцтой үйлдлийг гаргасан байна. Өөрөөр хэлбэл, анх Ерөнхий сайдыг огцруулах санал гаргасан гишүүдийн саналыг дэмжих, дэмжихгүй гэдгээр бус, харин уг саналыг хэлэлцсэн Байнгын хорооноос гаргасан Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг дэмжихгүй гэснийг дэмжье буюу эцсийн дүндээ Байнгын хорооны саналыг дэмжихгүй гэсэн агуулгаар санал хураалтыг зориуд мушгин гуйвуулж төөрөгдүүлэн бүрхэгдүүлэх байдлаар зохион байгуулж, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн үзэл санаа, логик зүй тогтлыг илтэд гажуудуулжээ.

Дөрөв. Ерөнхий сайдыг огцруулах асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэсэн Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдаанд 111 гишүүн оролцож, 71 гишүүний саналаар Ерөнхий сайдыг огцруулсан гэх боловч нэр бүхий 19 гишүүн чуулганы танхимд огт байгаагүй, биечлэн санал хураалтад оролцоогүй, өмнөх өдрийн буюу 2025 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдрийн ирцийн бүртгэлээр эсрэг санал өгсөнд тооцогдсон гишүүд байсан байна.

Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 10 дугаар зүйлийн 10.11 дэх хэсэгт “тухайн өдрийн хуралдаан эхлэхэд ирцэд бүртгүүлсэн гишүүн чөлөө аваагүй, хүндэтгэн үзэх болон энэ хуулийн 7.5-д заасан эсэргүүцэх шалтгаантайгаа мэдэгдэлгүй хуралдааныг орхиж гарсан, эсхүл бүртгэлээс гарсан /картаа сугалсан/ бол түүнийг хуралдааны ирцэд оруулж тухайн асуудлаар санал хураахад эсрэг санал өгсөнд тооцно” гэж хуульчилсаныг өөрсдийн явцуу эрх ашгаа хамгаалах санаа зорилгоо гүйцэлдүүлэх үүднээс урвуулан ашиглаж хуулийн холбогдох заалтыг санаатай зөрчсөн нь эндээс харагдаж байна.

Мөн уг хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.2 дахь хэсэгт “Нэгдсэн хуралдаан долоо хоног бүрийн Пүрэв, Баасан гарагт 10.00-13.00, 14.00-18.00 цагт хуралдана. Гишүүд өглөө 09.00 цагаас эхлэн ирцэд бүртгүүлж, хуралдаанаар асуудал хэлэлцэхэд бэлтгэнэ. Товлосон асуудлыг ажлын цагт багтаан хэлэлцэж дуусаагүй бол хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхын саналаар хуралдааны цагийг сунгаж болно” гэж заасан.

Өөрөөр хэлбэл, хуульд заасан тухайн өдрийн хуралдаан гэж хуралдаан болох тэр өдөр буюу Пүрэв, Баасан гарагийг тус тусад нь хэлж байгаа бөгөөд өмнөх өдөр, эсхүл маргааш өдрийг ойлгож болохгүй нь хэн бүхэнд туйлын тодорхой, ямар ч салаа утгагүй байна. Үүнийг Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.2 дахь хэсэгт “өглөө 09.00 цагаас” гэж тодорхойлсон нь давхар баталж байна. Тухайлбал, өглөө 09.00 цаг гэдэг нь цаг хугацааны хувьд тухайн өдөрт л хамаарах бөгөөд маргааш, нөгөөдрийн өдөр, цагт огт хамаагүй буюу Пүрэв, Баасан гараг дундаа нэг өглөөтэй байх боломжгүй юм.

Гэтэл Улсын Их Хурлын чуулганы 2025 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдрийн буюу Баасан гарагийн хуралдааны ирцийг тухайн өдрийнхөөр бус, харин ирц бүрдээгүйн улмаас эхлээгүй, хууль зөрчиж сунгасан өмнөх өдөр нь болох Пүрэв гарагийн хуралдааны ирцээр бүртгэн үргэлжлүүлж хуулийг ноцтой гуйвуулан зөрчжээ.

Энэ дашрамд дурдахад, хэрэв Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Дөчин гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт “… огцруулах саналыг албан ёсоор тавибал … Улсын Их Хурлын нийт гишүүний олонхи уг саналыг дэмжсэн бол …” гэж заасны дагуу санал хураалт явагдсан нөхцөлд эдгээр гишүүдийн санал Ерөнхий сайдыг огцруулахыг дэмжээгүй буюу эсрэг санал өгсөнд тооцогдох байсан болно.

Дээрх ирцийн бүртгэл, хуулийн зохицуулалтаас үзэхэд Улсын Их Хурлын чуулганы 2025 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдрийн нэгдсэн хуралдааны үеэр Ерөнхий сайдыг огцруулахыг дэмжиж саналаа өгсөн 52 гишүүн байсан байна. Харин огцруулахыг дэмжээгүй санал өгсөн 40 гишүүн, үүн дээр нэмэх нь нэгдсэн хуралдаанд оролцож, ямар нэгэн тодорхой санал гаргаагүй, хууль бус ирцийн бүртгэлээр эсрэг санал өгсөнд тооцогдсон 19 гишүүн байсан байна.

Энэхүү санал өгсөн гишүүдийн тоо, ирцийн бүртгэлээс үзэхэд Ерөнхий сайдыг огцруулах саналын хувь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Дөчин гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт “… Улсын Их Хурлын нийт гишүүний олонхи уг саналыг дэмжсэн бол…” гэсэн хуульд заасан шаардлагыг огт хангахгүй байна.

Тав. Улсын Их Хурлаас Ерөнхий сайдыг огцруулах асуудлыг шийдвэрлэхдээ Н.Алтанхуяг, Ж.Эрдэнэбат, У.Хүрэлсүх нарыг Ерөнхий сайдаас огцруулсан жишээг дурдаж, хууль зүйн шинжлэх ухааны stare decisis et non quieta movera буюу өмнө гарсан шийдвэрийг хүндэтгэн дагах, жишгээр шийдвэрлэх эрх зүйн үүднээс тайлбарлаж байгааг Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасан “хууль дээдлэх” зарчмын хүрээнд хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй бөгөөд Монгол Улс эрх зүйн системийн хувьд Нийтлэг эрх зүйн системээс тусдаа Ром-Германы эрх зүйн системд хамаардгийг анхаарах шаардлагатай байна.

1/Н.Алтанхуяг, Ж.Эрдэнэбат нарыг Ерөнхий сайдын үүрэгт ажлаас огцруулах асуудлыг 1992 онд батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Дөчин гуравдугаар зүйлийн 4 дэх хэсэгт “Улсын Их Хурлын гишүүдийн дөрөвний нэгээс доошгүй нь Засгийн газрыг огцруулах тухай саналыг албан ёсоор тавьбал Улсын Их Хурал хэлэлцэн шийдвэрлэнэ” гэж заасны дагуу хэлэлцэн шийдвэрлэж байсан.

Гүйцэтгэх дээд эрх мэдлийг 1992-2019 оны хооронд хэрэгжүүлж байсан Засгийн газрын дундаж хугацаа 1.8 жил байсан бөгөөд Засгийн газрын тогтворгүй байдал улс орны нийгэм, эдийн засгийн амьдралд ихээхэн хор хохирол учруулж байсныг засах зорилгоор Улсын Их Хурлаас 2019 онд Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж, дээр дурдсан Үндсэн хуулийн Дөчин гуравдугаар зүйлийг бүхэлд нь өөрчлөн найруулж баталсан билээ.

2/У.Хүрэлсүхийн хувьд Улсын Их Хурлын гишүүдийн огцруулах саналаар бус, өөрөө Ерөнхий сайдын үүрэгт ажлаас огцрох хүсэлт гаргасан тул Үндсэн хуулийн Дөчин гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг, тухайн үед хүчин төгөлдөр үйлчилж байсан Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 99 дүгээр зүйлийн 99.4 дэх хэсгээр зохицуулах боломжгүй байсан бөгөөд өөрийн хүсэлтээр огцруулах асуудлыг зохицуулсан хууль, эрх зүйн орчин байгаагүй болно. Иймд Улсын Их Хурлын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны хуралдаан дээр гаргасан горимын саналын дагуу уг асуудлыг шийдвэрлэж байсан байна.

Өөрөөр хэлбэл, дээр дурдсан Ерөнхий сайд нарыг огцруулсан шийдвэрүүд нь Улсын Их Хурлаас 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн хүрээнд шинэчлэн найруулсан Дөчин гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн зохицуулалтад ер хамаарахгүй юм.

Зургаа. Улсын Их Хурлын гишүүн, дэд дарга Х.Булгантуяа 2025 оны 10 дугаар сарын 16, 17-ны өдрүүдэд Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдааныг даргалахдаа Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.2 дахь хэсэгт заасан "Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн би ард түмнийхээ элчийн хувьд нийт иргэн, улсын ашиг сонирхлыг эрхэмлэн, төрт ёс, түүх, соёлынхоо уламжлалыг хүндэтгэж, Монгол Улсын Үндсэн хуулийг дээдлэн сахиж, … үүргээ чин шударгаар биелүүлэхээ тангараглая. Миний бие энэ тангаргаасаа няцвал хуулийн хариуцлага хүлээнэ" хэмээн Төрийн сүлдэнд өргөсөн тангаргаасаа няцаж, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэгт “ардчилсан ёс, шударга ёс, … хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим мөн” гэж заасныг болон мөн хуулийн Дөчин гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг, Далдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг, Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 101 дүгээр зүйлийн 101.3, 101.4 дэх хэсгийг тус тус зөрчсөн.

Тухайлбал, Улсын Их Хурлын гишүүн, дэд дарга Х.Булгантуяа Улсын Их Хурлын чуулганы 2025 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдрийн нэгдсэн хуралдааны үеэр “санал хураалтын томьёолол, Төрийн байгуулалтын байнгын хороо Ерөнхий сайд Гомбожавын Занданшатарыг огцруулах саналыг дэмжээгүй байна. Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дэмжээгүй саналыг дэмжье гэсэн саналын томьёоллоор санал хураана” хэмээн санал хураалгасан нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Дөчин гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт “Улсын Их Хурлын гишүүдийн дөрөвний нэгээс доошгүй нь Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг албан ёсоор тавибал Улсын Их Хурал гурав хоногийн дараа хэлэлцэж эхлэн арав хоногийн дотор шийдвэрлэнэ. Улсын Их Хурлын нийт гишүүний олонхи уг саналыг дэмжсэн бол Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталсанд тооцож, шинэ Ерөнхий сайдыг гуч хоногийн дотор томилно” гэж заасныг зөрчсөн байна.

Мөн тэрбээр Улсын Их Хурлын чуулганы 2025 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдрийн нэгдсэн хуралдааны үеэр Үндсэн хуулиар Улсын Их Хурлын гишүүнд олгосон Ерөнхий сайдыг огцруулах санал гаргах, уг саналаа Улсын Их Хурлаар хэлэлцүүлэн шийдвэрлүүлэх бүрэн эрхэнд нь халдаж, хязгаарласан байх бөгөөд нэгдсэн хуралдааны үеэр гишүүдэд Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 9 дүгээр зүйлийн 9.5.1 дэх заалт, 9.10 дахь хэсэгт заасан асуулт асуух, үг хэлэх эрхийг нь зориуд хясан боогдуулж эдлүүлээгүй байна.

Түүнчлэн Улсын Их Хурлын гишүүн, дэд дарга Х.Булгантуяа Улсын Их Хурлын чуулганы 2025 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаан эхлэх ирц бүрдээгүй, хуралдаан эхлээгүй байхад “Эхний асууудлуудыг хэлэлцэж амжихгүй бол Үндсэн хуулийн цаг хугацаатай холбоотой асуудал учраас, дээр нь Төрийн байгуулалтын байнгын хороогоор орж дэмжигдсэн асуудлуудыг өнөөдөр хэлэлцэх нь зүйтэй юм. Тийм учраас өнөөдрийн чуулганы хуралдааны цагийг сунгаж байна” хэмээн хуралдааны цагийг сунгасан бөгөөд 10 дугаар сарын 17-ны өдрийн нэгдсэн хуралдааныг “Чуулганы ирц 51,6 хувьтай 66 гишүүн ирцдээ орж чуулганы хуралдаан эхлэхэд бэлэн болоод байна” гэж хэлж нээсэн байна.

Дээр дурдсан үйлдэл нь Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.2 дахь хэсэгт “Нэгдсэн хуралдаан долоо хоног бүрийн Пүрэв, Баасан гарагт 10.00-13.00, 14.00-18.00 цагт хуралдана. Гишүүд өглөө 09.00 цагаас эхлэн ирцэд бүртгүүлж, хуралдаанаар асуудал хэлэлцэхэд бэлтгэнэ. Товлосон асуудлыг ажлын цагт багтаан хэлэлцэж дуусаагүй бол хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхын саналаар хуралдааны цагийг сунгаж болно” гэж заасныг зөрчсөн гэж үзэж байна.

Туурга тусгаар Монгол Улсын эрх зүйт төрийн эцэг хууль болох Үндсэн хуулийг чандлан сахиулах шударга манаа, Үндсэн хуулиа дээдлэн шүтэх ёсыг түгээн дэлгэрүүлэгч эрхэм Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүд ээ,

Өнөөдөр би Монгол Улсын Ерөнхий сайдын Та бүхэнд хандаж гаргасан хүсэлт, баримтын төгсгөлд Үндсэн хуулийн эх баригч, Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын багш, Гавьяат хуульч Бираагийн Чимид багшийн хойч үедээ захиж үлдээсэн нэгэн үгийг сануулах гэсэн юм.

Чимид багш хэлэхдээ “…Эдүгээ ардчилсан дэглэмт Үндсэн хууль батлан тунхагласан гэдэгт санаа тайвширч, дагаж биелүүлэхийн төлөөнөө тавих хяналт, хийх тэмцлийг огтхон ч умартаж болохгүй.

-Улс орны хөгжлийг дагаж улс төр, эрх зүйн ухамсар, соёл хаана дутна, хаана хоцронгуй байна тэнд хуулийг буруу тайлбарлаж, гуйвуулах, гаж хэрэглэх явдал элбэг тохиолддогийг тухайлан нотлох гэхийн бараг хэрэггүй биз ээ.

-Орчин үеийн төрт ёс хөгжсөн оронд хууль тогтоох байгууллага нь Үндсэн хуулиасаа гажихгүй л бол сая ардчилсан эрх зүйт төр улс байж чадна хэмээн эрхэмлэн дагадаг байна.

Манай Үндсэн хуулийн төгсгөлд "Мэдэгтүн, Сахигтун" гэсний учир энэ буй заа. Ардчиллын үзэл баримтлалыг гүн шингээсэн Үндсэн хуулийн энэ захирлага ёсчлон бүтэх болтугай” хэмээн хичээнгүйлэн захьсан билээ.

Үндсэн Хуулийн Цэцийн эрхэм гишүүд ээ.

Үндсэн Хуулийн Цэц төрт ёсны өнө эртний уламжлал,, хууль цаазын агуу түүхтэй улс орноо Үндсэн хуулийн хямралд татан оруулахыг санаархсан улс төрийн бүлэглэлийн хуйвалдааны аюул заналаас хамгаалж, Үндсэн хуулийн бус аргаар засгийн эрх мэдлийг авах гэсэн “төрийн эргэлт”-ийн шинжтэй, Үндсэн хуульд түрэмгийлэн халдсан ноцтой гэмт үйлдлийг нэн даруй таслан зогсоож,, эх орон, ард түмэн маань бүхлээрээ багтдаг эрх зүйт төрийн тулгуур, ардчилал хуулийн засаглалын амин сүнс болсон Үндсэн хуулиа хамгаалсан шийдвэр гаргана гэдэгт бүрэн итгэж байна.

Маргааныг урьдчилан шалгасан Үндсэн хуулийн Цэцийн гишүүн О.Мөнхсайхан илтгэл танилцууллаа. Тэрбээр, Хурлын хуралдаан даргалагч эрхэм гишүүд ээ, Монгол Улсын Ерөнхий сайд ҮХЦ-д хандаж Монгол УИХ-ын дэд дарга гишүүн Х.Булгантуяагийн үйл ажиллагаа, Ерөнхий сайдыг огцруулах асуудлыг хэлэлцсэн. Монгол УИХ-ын чуулганы 2025 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаан болон уг хуралдаанаас гарсан Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай УИХ-ын 95 дугаар тогтоол нь Монгол Улсын үндсэн хуулийн 1 дүгээр зүйлийн 2, 43 дугаар зүйлийн 1, 70 дугаар зүйлийн нэг дэх хэсгийг зөрчсөн эсэхийг тогтоолгохоор хүсэлт ихэсгэсэн шаардлага ирүүлсний дагуу ҮХЦ-ийн гишүүний 2025 оны 158 дугаар тогтоолоор маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагаа үүсгэж нэгтгэсэн болно. Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулах үйл ажиллагаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх уг маргаан нь онц хүндрэлтэй яаралтай шийдвэрлэх асуудал тул ҮХЦ-ийн их суудлын хуралдаанд хэлэлцүүлэх бэлтгэл ажиллагааг нэн даруй гүйцэтгэж дуусгалаа. Энэхүү хуралдаанд бэлтгэх ажиллагааны явцад цугларсан баримтыг өөрийн урьдчилсан санал дүгнэлтгүйгээр Цэцийн их суудлын хуралдаанд танилцуулж байна.

Нэг. Монгол Улсын Ерөнхий сайд ҮХЦ-д хандан дараах хүсэлт ихэсгэсэн шаардлагыг ирүүлжээ. 2025 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдөр ирүүлсэн хүсэлтэд Үндсэн хуульд 2019 онд оруулс оруулсан үндсэн зарчим үзэл санааны нэг чухал өөрчлөлт нь ЗГ-ын Ерөнхий сайдын удирдлага дор танхимын зарчмаар шуурхай тогтвортой ажиллах нөхцөл боломжийг бүрдүүлэхэд оршиж байсан. Гэтэл зарим улс төрчдийн дур зорго албан тушаалын төлөөх тэмцэл үндсэн хуулийн үзэл санаа, зохицуулалтыг зөрчиж, төрийн үйл ажиллагаанд буруу жишиг зарчим тогтоож болзошгүй байгаа тул үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавих түүнийг чандлан сахиулах баталгаа болсон ҮХЦ-д дараах асуудлаар хандах нь зүйтэй гэж үзлээ. Энэхүү шийдвэр нь зөвхөн манай ЗГ-т хамаатай асуудал биш бөгөөд Монгол төрийн тогтвортой байдал сайн жишиг тогтоож, эрх зүйт төрийн зарчмыг төлөвшүүлэн түүвэржүүлэхэд зарчмын хувьд ач холбогдолтой гэж үзэж байна. Монгол Улсын үндсэн хуулийн 43 дугаар зүйлийн нэг дэх хэсэгт УИХ-ын гишүүдийн 4-ний 1-ээс доошгүй нь Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг албан ёсоор тавивал УИХ гурав хоногийн дараа хэлэлцэж эхлэн 10 хоногийн дотор шийдвэрлэнэ. УИХ-ын нийт гишүүний олонх уг саналыг дэмжсэн бол Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай УИХ-ын тогтоол батлагдсанд тооцож шинэ Ерөнхий сайдыг 30 хоногийн дотор томилно гэж хуульчилсан. Мөн Монгол УИХ-ын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 101 дүгээр зүйлийн 101.3 дахь хэсэгт нэгдсэн хуралдаан, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг сонсож, ил санал хураалт явуулна гэж, 101.4 дэх хэсэгт УИХ-ын нийт гишүүний олонх Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг дэмжсэн бол Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай тогтоол батлагдсанд тооцно. Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг дэмжээгүй бол уг асуудлаар шийдвэр гаргахгүй гэж тус тус заасан. Үндсэн хууль Монгол УИХ-ын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн дээрх зохицуулалтын дагуу үндсэн ху мо Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг ТББХ-ны хороогоор хэлэлцсэн санал дүгнэлтийг чуулганы нэгдсэн хуралдаанд зөвхөн танилцуулж, сонсгох бөгөөд нэгдсэн хуралдаанаар Байнгын хорооны санал дүгнэлтээр бус харин Үндсэн хууль болон Монгол УИХ-ын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 101 дүгээр зүйлийн 101.3. 101.4 дэх хэсэгт заасны дагуу буюу Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг дэмжих эсэх гэдэг томьёоллоор санал хураалгахаар хуульчилсан байна. Гэтэл УИХ-ын гишүүн дэд дарга Х.Булгантуяа УИХ-ын чуулганы 2025 оны 10 дугаар сарын. 16-ны өдрийн нэгдсэн хуралдааныг удирдахдаа ТББХ-ны дэмжсэн Ерөнхий сайдыг огцруулахыг дэмжихгүй гэсэн саналын томьёоллоор санал хураалгахаар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны өмнө гэнэт мэдэгдэн зохион байгуулж байгаа нь Үндсэн хуулийг ноцтой зөрчих нөхцөлийг бүрдүүлсэн байна. Энэхүү үйлдэл нь Үндсэн хуулийн 3 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт төрийн эрх мэдлийг хууль бусаар авах, авахыг завдахыг хориглоно гэж заасныг зөрчсөн шинжийг агуулж байгааг анхаарах шаардлагатай. Үндсэн хуулийн далдугаар зүйлийн нэг дэх хэсэгт Үндсэн хуульд хууль, зарлиг, төрийн байгууллагын бусад шийдвэр, нийт байгууллага, иргэний үйл ажиллагаа бүрнээ нийцсэн байвал зохино гэж заасан бөгөөд Монгол УИХ-ын тухай хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.1.1 дэх заалтад заасны дагуу УИХ-ын дарга буюу хуралдаан даргалагч УИХ-ын үйл ажиллагаа нь Монгол Улсын Үндсэн хууль бусад худал хуулийг сахин биелүүлэх ажлыг зохион байгуулах.

Бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх учиртай. Иймд Үндсэн хуулийн 66 дугаар зүйлийн нэг дэх хэсэгт ҮХЦ нь Үндсэн хуулийг зөрчсөн тухай маргааныг иргэдийн өргөдөл мэдээллийн дагуу өөрийн санаачилгаар буюу Ерөнхий сайдын хүсэлтээр хянан шийдүүлнэ гэж хуульчилсны дагуу УИХ-ын гишүүн дэд дарга Х.Булгантуяа үндсэн хуулийн 43 дугаар зүйлийн нэг дэх хэсэг Монгол УИХ-ын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 101 дүгээр зүйлийн 101.3. 101.4 дэх хэсэгт заасныг зөрчиж ТББХ-ны санал дүгнэлтээр УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанд санал хураалгах гэсэн асуудлыг хянан хэлэлцүүлэх хүсэлтийг үүгээр гаргаж байна гэжээ. 2025 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдөр ирүүлсэн ихэсгэсэн шаардлага Монгол улсын ерөнхий сайд Гзанданшатар Миний бие Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 66 дугаар зүйлийн нэг дэх хэсэг ҮХЦ-д маргаан хийж буй ажиллагааны тухай хуулийн 16 дугаар зүйлийн нэг дэх хэсэгт тус тус заасны дагуу 2025 оны ЗГ-ын 114 дугаартай албан бичгээр гаргасан хүсэлттэй холбоотойгоор дараах шаардлага нэмэлт шаардлагыг гаргаж байна. Ерөнхий сайдыг огцруулах асуудлыг УИХ-ын ТББХ 2025 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдрийн хуралдаанаар хэлэлцэн хуралдаанд оролцсон 22 гишүүний 19 нь буюу 86,4% нь Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг дэмжихгүй гэсэн санал дүгнэлт гаргасан байна. Энэ асуудлаар УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанд санал хураалт явуулах саналын томьёоллын талаар УИХ-ын гишүүдийн дунд маргаан үүсэж ТББХ-ны саналаар санал хураах эсэх талаар гишүүд зөрөөтэй байр суурийг албан ёсоор илэрхийллээ. УИХ-ын ТББХ-ноос гаргасан Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг дэмжихгүй гэсэн саналыг дэмжье гэж санал хураавал энэхүү санал хураалтад Үндсэн хуулийн 43 дугаар зүйлийн нэг дэх хэсэгт заасан тодорхой томьёолол буюу гишүүдийн албан ёсоор тавьсан Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг дэмжиж байгаа эсэх гэж заасантай агуулгын хувьд зөрчилдөхөд хүрээд байна.

Түүнчлэн УИХ-ын гишүүн дэд дарга Х.Булгантуяа 2025 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдрийн УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар ТББХ-ны саналаар буюу Ерөнхий сайдыг огцруулахыг дэмжихгүй гэсэн саналын томьёоллоор санал хураалт явуулна гэсэн нь үндсэн хуулийн 43 дугаар зүйлийн нэг дэх хэсэгт заасныг илтгэж зөрчөхөөр байна. Мөн тэр тэрбээр Монгол Улсын Үндсэн хуульд 2023 онд оруулсан өөрчлөлтийн дагуу УИХ 126 гишүүнтэй болсноор Монгол УИХ-ын тухай Монгол УИХ-ын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулиудыг 2024 онд тус тус шинэчлэн найруулж, хууль, эрх зүйн шинэ орчныг бүрдүүлсэн байтал 2019 оноос өмнө үйлчилж байсан Үндсэн хуулийн заалтын хүрээнд Ерөнхий сайдыг огцруулсан үйл баримтыг дурдаж хууль бус үйл ажиллагаагаа зөвтгөж байгаа нь үндсэн хуулийн 1 дүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасан хууль дээдлэх зарчимд нийцэхгүй байна. Монгол УИХ-ын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 101 дүгээр зүйлийн 101.3 дахь хэсэгт нэгдсэн хуралдаан, байнгын хорооны санал, дүгнэлтийг сонсож, ил санал хураалт явуулна гэж заасан нь байнгын хорооны саналаар санал хураалт явуулна гэсэн утгыг агуулаагүй. Харин Үндсэн хуулийн 43 дугаар зүйлийн нэг дэх хэсэгт зааснаар Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг дэмжье гэсэн томьёоллоор санал хураалт явуулах нь Үндсэн хуулийн агуулгад нийцнэ. Иймд УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар Ерөнхий сайдыг огцруулах эсэх асуудлыг шийдвэрлэхдээ ТББХ-ны саналаар буюу Ерөнхий сайдыг огцруулахыг дэмжихгүй гэсэн саналын томьёоллоор санал хураалт явуулах нь үндсэн хуулийн 43 дугаар зүйлийн нэг дэх хэсгийг зөрчинө гэсэн дүгнэлт нэн даруй гаргаж өгнө үү.

2025 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдөр ирүүлсэн ихэсгэсэн шаардлагадаа Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 66 дугаар зүйлийн нэг дэх хэсэг ҮХЦ-д маргаан хийж байгаа ажиллагааны тухай хуулийн 16 дугаар зүйлийн нэг дэх хэсэгт тус тус заасны дагуу 2025 оны Засгийн газрын- 114 дугаартай албан бичгээр гаргасан хүсэлттэйгээ холбоотойгоор дараах нэмэлт шаардлагыг гаргаж байна.

Нэг УИХ-ын тогтоол Үндсэн хууль зөрчсөн талаар Ерөнхий сайдыг огцруулах гишүүдийн саналыг ТББХ-гоор хэлэлцсэн санал, дүгнэлтийг нэгдсэн хурал, хуралдаанд зөвхөн танилцуулж, сонсгох бөгөөд уг байнгын хорооны санал дүгнэлтээр нэгдсэн хуралдаанд санал хураалт явуулах хууль зүйн үндэслэлгүй юм. Өөрөөр хэлбэл Үндсэн хуульд хоёрдмол утгагүйгээр тодорхой заасан томьёолол буюу гишүүдийн албан ёсоор тавьсан Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг дэмжих гэсэн томьёоллоор санал хураалт явуулж УИХ-ын нийт 126 гишүүний 64 түүнээс дээш гишүүн уг саналыг дэмжвэл Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай УИХ-ын тогтоол батлагдсанд тооцох зохицуулалттай байна. Гэтэл Монгол УИХ-ын чуулганы 2025 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар УИХ-ын гишүүдийн албан ёсоор тавьсан. Ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг дэмжье гэсэн томьёоллоор бус байнгын хорооны санал дүгнэлтээр санал хураалт явуулж Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай УИХ-ын тогтоолыг баталлаа. Энэхүү шийдвэр нь үндсэн хуулийн 1 дүгээр зүйлийн 2, 43 дугаар зүйлийн 1, 70 дугаар зүйлийн нэг дэх хэсгийг тус тус зөрчсөн гэж үзэж байна.

Хоёр: УИХ-ын чуулганы хуралдааны дэг зөрчсөн талаар УИХ-ын чуулганы 2025 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаан нэр бүхий гишүүдийн гаргасан Монгол улсын ерөнхий сайдыг огцруулах саналыг хэлэлцэхээр тов тогтоож хуралдааны ирцийн мөн өдрийн 9 цагаас эхлэн бүртгэсэн. Монгол УИХ-ын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1 дэх хэсэгт хуралдааныг гишүүдийн олонх хүрэлцэн ирснээр хүчинтэйд тооцно гэж заасан бөгөөд хуралдааны ирц бүрдээгүй хуралдаан албан ёсоор эхлээгүй байхад 2025 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдрийн 18 цагт хуралдааны цагийг сунгасан бөгөөд мөн өдрийн 0:00 цаг болоход хуралдааны ирц бүрдээгүй хэвээр байсан. Гэтэл хуралдаан даргалагч 2025 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдрийн УИХ-ын чуулганы хуралдааныг 10 цагт нээхдээ өмнөх өдрийн ирцийн бүртгэлийг үндэслэн хуралдааныг үргэлжлүүлэхээр мэдэгдэж 10 15 цагт 51,6,%-ийн ирцээр хуралдааныг эхлүүлсэн. Энэ нь Монгол УИХ-ын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.2 дахь хэсэгт нэгдсэн хуралдаан 7 хоног бүрийн пүрэв баасан гарагт 10-аас 13 14-өөс 18 цагт хуралдана. Гишүүд өглөө 9 цагаас эхлэн ирцэд бүртгүүлж хуралдаанаар асуудал хэлэлцэхэд бэлтгэнэ. Товлосон асуудлыг ажлын цагт багтаан хэлэлцэж дуусаагүй бол хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхын саналаар хуралдааны цагийг сунгаж болно гэж заасныг ноцтой зөрчиж Үндсэн хуулийн 1 дүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасан хууль дээдлэх төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчмыг алдагдуулсан үйлдэл болсон гэж үзэж байна. Иймд Үндсэн хуулийн 1 дүгээр зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасан ардчилсан ёс, шударга ёс, эрх чөлөө, тэгш байдал, үндэсний эв нэгдлийг хангах хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим мөн гэж хуульчлан тогтоосныг Ерөнхий сайдыг огцруулах асуудлыг хэлэлцсэн УИХ-ын чуулганы 2025 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаан болон уг хуралдаанаас гарсан Ерөнхий сайдыг огцруулсан УИХ-ын тогтоол бүхэлдээ зөрчсөн тул хянан хэлэлцэж уг тогтоолыг хүчингүй болгон шийдвэрлэж өгнө үү. Миний бие энэхүү хүсэлтийг гаргахдаа зөвхөн өөрийн тэргүүлж буй ЗГ-ын асуудлаар бус харин цаашид Монгол Улсын парламентат ёс засаглалын тэнцвэртэй байдлыг хангах төрийн тогтвортой байдал сайн жишиг тогтоож эрх зүйт төрийн зарчмыг төлөвшүүлэн төөрдөгжүүлэхэд зөв жишиг тогтоохыг зорьсон болно гэжээ. 

Талуудад энэхүү маргаантай холбоотой асуудлаар өөрийн тайлбар баримтаа гаргаж өгөх адил тэгш боломж олгосон боловч Монгол УИХ-ын дэд дарга гишүүн Х.Булгантуяагаас 2025 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдрийн ҮХЦ-ийн гишүүний тайлбар баримт гаргуулах тухай 591 дугаар албан бичиг, мөн сарын 17-ны өдрийн тайлбар баримт бичиг гаргуулах тухай 595 дугаар албан бичгээр тус тус тайлбар гаргуулахаар хүргүүлсэн боловч тайлбараа бичгээр ирүүлээгүй байна.

Гурав: УИХ-аас ҮХЦ-ийн гишүүний 2025 оны 10 дугаар сарын 20-ны өдрийн итгэмжилсэн төлөөлөгч томилуулж тайлбар гаргуулах тухай 599 дугаар албан бичгээр тайлбар гаргуулахаар хүргүүлсэн боловч тайлбараа мөн бичгээр ирүүлээгүй байна.

ҮХЦ-ийн их суудлын хуралдаанд бэлтгэсэн талаар. Цэцийн их суудлын хуралдаанд бэлтгэх явцад Монгол Улсын Ерөнхий сайд, Монгол УИХ-ын Тамгын газар, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газраас Монгол Улсын Ерөнхий сайд Гзанданшатрыг огцруулах талаар Монгол УИХ-ын гишүүн П.Сайнзориг нараас 2025 оны 10 дугаар сарын 7-ны өдөр Монгол УИХ-д албан ёсоор тавьсан санал дээрх саналыг хэлэлцэн Монгол УИХ-ын ТББХ-ны 2025 оны 10 дугаар сарын 10,13, 16-ны өдрийн хуралдааны дэлгэрэнгүй болон товч тэмдэглэл, тус байнгын хорооны санал дүгнэлт, хуралдаанд санал хураалгасан саналын томьёолол цэц болон тус хуралдаанд оролцсон гишүүдийн өгсөн саналын мэдээлэл хуралдааны дуу, дүрсний бичлэг, УИХ-ын 2025 оны намрын ээлжит чуулганы нэгдсэн хуралдааны мөн оны 10 дугаар сарын 16 17-ны өдрийн хуралдааны дэлгэрэнгүй болон товч тэмдэглэл,нэгдсэн хуралдаанд санал хураалгасан буюу санал хураалт явуулсан саналын томьёолол ирц болон тус хуралдаанд оролцсон гишүүдийн өгсөн саналын мэдээлэл хуралдааны цагийг сунгасан холбогдох баримт хуралдааны дуу дүрсний бичлэг, Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг огцруулах тухай Монгол УИХ-ын 2025 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдрийн 95 дугаар тогтоол, Уг тогтоолд тавьсан Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2025 оны 10 дугаар сарын 20-ны өдрийн хориг, 2012 оноос хойш Монгол Улсын Ерөнхий сайд 2014 онд Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг, 2017 онд Ерөнхий сайд Ж.Эрдэнэбат, 2021 онд Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх, 2025 онд Ерөнхий сайд Л.Оюунэрдэнийг огцруулсан буюу огцруулсанд тооцсон тухай УИХ-ын холбогдох тогтоол байнгын хороо болон чуулганы нэгдсэн хуралдааны дэлгэрэнгүй болон товч тэмдэглэл, санал хураасан саналын томьёолол, 2010, 2019 оны 11 дүгээр сарын 14-ний өдөр баталсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт өөрчлөлтийн төсөл болон хүчингүй болсонд тооцсон 2020 оны 5 дугаар сарын 13-ны өдөр баталсан Монгол УИХ-ын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хууль шинэчилсэн найруулгын төсөл хүчин төгөлдөр үйлчилж болох уу? Энэ дээрээ ингэж асуугаад 24 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдөр баталсан Монгол УИХ-ын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хууль шинэчилсэн найруулгын төслийг хэлэлцэн Монгол УИХ-ын холбогдох байнгын хорооны болон чуулганы нэгдсэн хуралдааны тэмдэглэл, төсөл, үзэл баримтлал, танилцуулга, санал дүгнэлт, зарчмын зөрөөтэй саналын томьёолол судалгаа зэргийг гаргуулан авсан. Мөн Монгол Улсын ҮХЦ-ээс томилсон шинжээч О.Машбатаас шинжээчийн дүгнэлт гаргуулж уг маргааныг хянан шийдвэрлэхэд холбогдох судалгаа лавлагааг бэлтгэсэн болно. Энэхүү маргааныг хянан, шийдвэрлэж өгөхийг ҮХЦ-ийн Их суудлын хуралдааны бүрэлдэхүүнээс хүсье. Анхаарлаа хандуулсанд баярлалаа.