“Зөв хүний үйлдэл нүднээс далд ч зөв байдаг”.  Зүй нь энэ үгийг жорлонд биш Төрийн ордны хананд хадах ёстой юм. Зөв хүн гэж ёс суртахуунтай хүнийг хэлнэ. Ёс суртахуунтай хүн нийгмийн ёс зүйг зөрчдөггүй. Ёс зүй гэдэг нь хуулиар шийдэх боломжгүй зөв бурууг тунгаах, зөвхөн ухамсар, хүмүүжлээр тодорхойлогдох үг-үйлдэл юм. Аливаа улс орны эдийн засгийн хөгжил нь  улстөрчдийн ёс зүй, иргэдийнх нь суртахуунаас хамааралтай. Тиймээс парламентад байхгүй ёс зүйг гудамжнаас хайх боломжгүй. Үйлийн үр, ёс суртахууны хариуцлага хуулийн хариуцлагаас ч хатуу гэдэг.

НЭГ.

Даваа гаригт хуралдахаар товлосон Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны хуралдааныг тодорхойгүй хугацаагаар хойшлуулахаа зарласан Ц.Сандаг-Очир гишүүн “ирц бүрдээгүй” гэх худал шалтаг тоочсоныг эсрэг талаас Сангийн сайд Б.Жавхлан үгүйсгэв. Тус байнгын хороогоор Г.Занданшатарын Засгийн газрыг огцруулах асуудлыг өнгөрсөн Баасан гаригт хэлэлцэж эхэлсэн ч эцсийн шийдвэрээ гаргаагүйгээс Байнгын ажиллагаатай парламентыг гацаанд оров.

Г.Занданшатарын Засгийн газрыг огцруулах П.Сайнзориг нарын МАН-ын бүлгийн 30 гишүүний санал дээр АН-ын бүлгийн 12, Үндэсний эвсэлийн дөрөв, ХҮН намын зургаа, ИЗНН-ын гурван гишүүн нэмэгдсэн ч кнопны тоо 64 хүрсэнгүй.

ТББХ-ны хуралдаан дээр П.Сайнзоригийн танилцуулсан огцруулах гурван үндэслэлийг Ерөнхий сайд Г.Занданшатар хуулийн хүрээнд тайлбарласан.

Нэгд, УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаярыг Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар томилсон нь 2019 оны Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөөр Ерөнхий сайдад олгосон бүрэн эрхийн асуудал мөн.

Хоёрт,  Гэм буруутай нь шүүхээр нотлогдох хүртэл хэнийг ч гэмт үйлдэлд буруутайд тооцох ёсгүй нь үнэн. Гэвчиг гавъяат хуульч Н.Лүндэндоржийн хэлсэнчлэн “Шүүхээр гэм буруу нь тогтоогдоогүй байхад хэнийг ч  гэм буруутайд тооцохгүй” гэх зарчим  ёс зүйн тусгай дүрэмтэй аливаа албан тушаалтан албан тушаалтайгаа зууралдах, үлдэх үндэслэл огт биш юм. Энэ зарчим жирийн хүнийг төрийн дарангуйлалаас хамгаалах зарчим болохоос дарга нарын албан тушаалыг мөнхлөх, хадгалах  зарчим биш”. Товчхондоо иргэн Д.Амарбаясгалангаас УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан илүү тэгш эрхтэй байж болохгүй юм.

Гуравт, АМНАТ ногдуулах борлуулалтын үнэлгээг биржээр борлуулсан үнэлгээгээр тооцсон нөхцөлд хэн, хэчнээн тонн нүүрс экспортод гаргасан нь иргэдэд ил тод болно гэсэн үг.

Харамсалтай нь, ТББХ-ны хурал Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын огцруулах үндэслэлийг хэлэлцэх биш УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгаланг цээжээрээ хамгаалах уралдаан болсныг улсаараа харцгаасан, гишүүдээ таньж авсан. Гээд үйл явдлын өрнөл, улстөрчдийн үг үйлдлээс харвал Г.Занданшатарыг огцруулах кнопны тооноос харахад тэрбээр "айдгийгаа авдартаа хийчихлээ" гэж харагдаж байна.

ХОЁР.

Тэгвэл МАН-ын бүлгийн 35 дээр АН-ын бүлгийн 32 гишүүний гарын үсэгтэй УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгаланг огцруулах саналаа З.Мэндсайхан гишүүн УИХ-ын дэд дарга Д.Пүрэвдоржид өргөн барьсан. Спикерийг огцруулах үндэслэлдээ “УИХ-ын гишүүд төрийн үйл ажиллагааг тасралтгүй явуулах, төрөө дээдлэх, ард түмний итгэлийг бэхжүүлэх зорилгоор нэр холбогдоод буй нүүрсний хулгай, авлига, албан тушаалын гэмт хэргийн шинжтэй байж болзошгүй асуудлаар бүрэн эрхээрээ сайн дураараа түдгэлзэн шалгуулах, хуулийн байгууллагыг хараат бусаар үйл ажиллагаа явуулах боломж нөхцөлөөр хангах ёс зүйн шаардлагын Монгол Улсын Их хурлын дарга Д.Амарбаясгалан танд хүргүүлсэн. Гэвч дээрх шаардлагыг хүлээн авалгүй, төрийн үйл ажиллагааг тасалдуулж байгааг эрс буруушааж, УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгаланг төрийн эрх барих дээд байгууллагыг удирдах улс төрийн болон ёс суртахууны эрхгүй гэж үзэж байгаа"-гаа онцолжээ.

Энэ бол аль ч ардчилсан, эрх зүйт төрд, хуулийн засаглалтай, парламентын тогтолцоотой улсад тавигддаг зүй ёсны зарчмын шаардлага.

Өнгөрсөн тавдугаар сард Японы Хөдөө аж ахуйн сайд Така Это үг хэлэхдээ "Би хэзээ ч цагаан будаа худалдаж авч үзээгүй. Учир нь дэмжигчид маань надад маш их будаа өгдөг болохоор зарж ч болдог" гэсэн нь сөрөг хүчний болоон олон нийтийн хатуу шүүмжлэл дагуулснаар албан тушаалаасаа огцорсон.

Тэгвэл Монголын парламентад ч урьд өмнө нь гишүүний халдашгүй бүрэн эрхээсээ түдгэлзэж шалгуулж байсан тохиолдол ч цөөнгүй. Жишээ нь, 1991 онд УИХ-ын гишүүн асан Б.Дамдин 20 дугаар тогтоолоос болж сайн дураараа гишүүнээсээ чөлөөлөгдөж байжээ. 1996 онд Ц.Элбэгдорж улсын нууц задруулсан хэрэгт гүтгэгдэн сайн дураараа гишүүний бүрэн эрхээсээ татгалзаж, гэм буруугүйгээ шүүхээр тогтоолгож байв. Гэх мэтчилэн.

Монгол Улсын Төрийн эрх барих дээд байгууллага бол байнгын ажиллагаатай парламент. Харамсалтай нь, байнгын ажиллагаатай парламентын үйл ажиллагаа гацаанд орж, улсын төсвөө хэлэлцэж чадахгүй хүрлээ.

Өмнө нь М.Энхболдыг УИХ-ын даргаас огцруулахаар Л.Оюун-Эрдэнэ, Ж.Батзандан, Т.Аюурсайхан, Х.Нямбаатар нарын гишүүд байнгын ажиллагаатай парламентыг 40 хоног гацааж байсан түүх бий. Ялгаатай нь, энэ удаад УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан өөрөө байнгын үйл ажиллагаатай парламентын гацаа болж хувирчээ.

УИХ-ын тухай хуулийн 12.2.3-т “УИХ-ын нийт гишүүний олонх УИХ-ын даргыг огцруулах үндэслэл бүхий санал гаргасныг УИХ дэмжсэнээр огцорно” гэж суулгаж өгсөн. Тэгвэл УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгаланг огцруулахаар МАН, АН-ын бүлгийн 67 хүн кноп дарахад бэлэн сууж байна. Үүн дээр ХҮН намын хоёр, ИЗНН-ын нэг гишүүн нэмэгдвэл 70 болно. Тэгэхээр де-факто нь Д.Амарбаясгалан УИХ-ын даргаасаа аль хэдийнэ огцорсон. Де юре нь улстөрчийнхөө легимт шинжээ алдчихсан!