Төрд бус түмэнд мэдрэгддэг ХЯМРАЛ

Монгол Улсын нийт өрхийн тоо 983 мянга. Үүний 65 орчим хувь нь ямар нэгэн санхүүгийн зээлтэй. Өрхийн дундаж зээлийн хэмжээ нь 18 сая төгрөг. Нэг өрхийн сард төлж байгаа зээл дунджаар нэг сая төгрөгтэй тэнцэж байна гэдэг судалгааг Үндэсний статистикийн хорооноос 2024 онд гаргажээ. Ямар сайндаа хүмүүс "Ажилтай бол зээлтэй" гэж хошигнож суух билээ. Сайд дарга нар нь "Амьдрал сайхан болно. Ард иргэдээ ямар ч дарамтгүй амьдруулна" гэж чихэн дээр цэцэг ургуулдаг. Гэтэл өнөөдөр ард түмний амьдрал өдрөөс өдөрт дордож, эдийн засгийн хямралд өртөөд байна.

Сарын цалингаараа зээлээ төлж, гэр бүлээ тэжээхэд ч хүнд байгааг иргэд хэлж байна. Эдийн засаг хямрахаар нийгэмд архидалт, ядуурал, ажилгүйдэл нэмэгдэхээс гадна гэмт хэргийн тоо өсдөг.

Ганхцан тоо жишээ татахад, 2024 оны эхний хоёрдугаар сард хулгайлах гэмт хэрэг 4475 бүртгэгдэж байсан бол 2025 оны эхний хоёрдугаар сарын 6481 гэмт хэрэг бүртгэгдэж 44.8 хувиар өссөн байна. Гэр, орон сууцанд хулгайн гэмт хэрэг 2024 оны эхний хоёрдугаар сард 2351 гарч байсан бол энэ оны хоёр сарын байдлаар 3275 гэмт хэрэг бүртгэгдэж, урьд оны мөн үеээс 39.3 хувиар өссөн байх юм.

Монголын банкны холбооноос энэ долоо хоногт мэдээлэл хийсэн. Энэ үеэр холбооны гүйцэтгэх захирал Л.Амар мэдээлэл өгөхдөө "Санхүүгийн салбар хоёр зохицуулагчтай. Хэрэглээний зээлийг хязгаарлаж, өрхийн өр, орлогын харьцаа тавихаар энэ харьцаагаа биелүүлж чадахгүй өрхүүд нь банкны салбараас гарч илүү хүү өндөртэй салбараас зээл авч эхэлдэг. Тэр нь өрхийн дарамт бий болгох, 100 мянган төгрөгөөс дээш хүүтэй мөртлөө тэрийгээ хүү гэж нэрлээгүй ч юм уу, өдрийн зээл, онлайн зээл рүү шахсан. Сүүлийн үед Санхүүгийн зохицуулах хорооноос тэр салбаруудад тавьж, нийтээрээ харилцагчийн хамгаалах арга хэмжээг авч эхэлсэн" гэдгийг онцолж байв.

Мөн тэрбээр "Гадаад худалдааны тэнцэл өмнөх жилээс 30 хувиар буурсан. Нүүрсний экспортын тоо хэмжээ нэмэгдсэн ч үнийн уналтыг гүйцэж чадаагүй гэдгийг харуулж байна. Мөн төсвийн хэт их тэлэлттэй байсан. Өнгөрсөн жил улсын төсвийн зардал 35 хувиар нэмэгдсэн. Энэ нь ДНБ-ий 38 хувьтай тэнцэх тоо. УИХ-ын сонгуулийн өмнө МАН-ынхан мөрийн хөтөлбөртөө ДНБ-ийг 25 хувьд хүргэж бууруулна гэж амласан. Гэвч 2024 онд УИХ болон орон нутгийн сонгууль болж, урсгал зардал гаргасан бөгөөд төсвийн өндөр дүнтэй тодотгол хийлээ. Энэ бүхнээс шалтгаалан төсвийн зардлыг ДНБ-ийг 25 хувьд хүргэх зорилтоосоо ухарч, 38 хувьд хүргэсэн.

Төсвийн их хэмжээний зардал инфляци болон төлбөрийн тэнцэлд нөлөөлж байна. Тэр алдагдлыг гадаад зээл буюу бондоор нөхсөн. Энэ онд хөрөнгө оруулалтын их хэмжээний урсгал зардал гаргавал импортыг дахин хөөргөднө.

Олон улсын нөхцөл байдал тодорхойгүй, худалдааны дайн болж байна. Улсын төсөв алдагдалтай нөхцөлд банкны хүү буурах боломжгүй. Инфляци өндөр байна. Монголбанкнаас бодлогыг хүүг хоёр нэгжээр нэмэгдүүлж, 12 болголоо. Энэ бол гарцаагүй хийхээс аргагүй шийдвэр. Монгол Улсын хувьд макро орчин таатай байснаар хүүгийн түвшин буурдаг. Гэвч ийм нөхцөл боломж тодорхойгүй хугацаагаар хойшлогдож байгаа нь харамсалтай" гэсэн юм.

Цаашдаа Монгол Улс төмөр замын холболтоо хийж чадахгүй бол нүүрсний экспорт нэмэгдэхгүй байх болов уу гэсэн төсөөллийг УИХ-ын дэргэдэх Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлөөс танилцуулсан. Бодит эдийн засгийн хямрал ард иргэдэд нүүрлэчихээд байхад сайд дарга нар нь шилний цаанаас чихэр долойлгохоо болимоор байна.