Хүрээ сайдын хөмрөг ба Хятадын стратеги | News.MN

Хүрээ сайдын хөмрөг ба Хятадын стратеги

Хүрээ сайдын хөмрөг ба Хятадын стратеги

Хүрээ сайдын хөмрөг ба Хятадын стратеги

Соёлын сайд С.Чулуун, Төрийн соёрхолт түүхч Д.Өлзийбаатар нар Монгол Улсын Үндэсний төв архивт хадгалагдаж байгаа Манж Чин улсын үеийн Хүрээ сайдын  640.000 хуудас баримтыг харилцан солилцох нэрийдлээр БНХАУ-ын талд шилжүүлэн өгсөн нь хууль зөрчсөн ноцтой үйлдэл юм гэсэн асуудлыг хэвлэлүүд хөндөх болсон. Тэгвэл архивт хадгалагдаж байгаа баримттай холбоотой нийтлэлийг МУИС-ийн багш, түүхийн ухааны доктор Намжилчойжилын Алтантөгс бичсэнийг уншигч танд хүргэж байна.


Алдагдсан нутаг уу?

21-р зуунд Монгол Улс өмнөд хөрш БНХАУ-тай сайн хөршийн, харилцан итгэсэн найрсаг харилцааг хөгжүүлж, энэ нь улмаар стратегийн түншлэлийн түвшинд хүрээд байгаа билээ. Хоёр улсын харилцаа бүх салбарт, түүний дотор түүхийн шинжлэх ухааны салбарт амжилттай хөгжиж байгаа ч, зарим нэг асуудал оршсоор байна. Тухайлбал, “Монгол Улс бол Хятадын алдагдсан нутаг юм” гэсэн үзэл бодол, байр суурь БНХАУ дахь түүхийн судалгаануудад олон тохиолддог. Жишээлбэл,

– Бээжингийн Үндэстний их сургуулиас эрхлэн гаргасан “Хятадын хөрш улсуудын танилцуулга” (1994) номын “Монгол Улс” бүлгийн түүхийн хэсэгт “Монголын тал нутаг бол Хятадын нэг хэсэг, Гадаад Монгол хэмээн нэрлэнэ” гэжээ.

– Судлаач Лю Вэй 2006 онд “Гадаад Монгол бол Хятадын газар нутаг, гэвч ХХ зууны эхэнд гадаад ба дотоод хүчин зүйлсийн нөлөөгөөр, ялангуяа Хаант Орос улсын бодлогоор Гадаад Монголын улс төрийн байдалд хэд хэдэн цуврал өөрчлөлт гарч тусгаар тогтносон” хэмээн бичиж байна.

– 2009 онд хэвлэгдсэн “Хятад- Оросын харилцааны түүх ба бодит үнэн” хамтын бүтээлд судлаач Сунь Цайшүнь “Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын асуудлыг Хятадын түүхийн судалгаанд удаан хугацааны турш хөндөхгүй орхидог байсан нь түүхийн судалгааны биш, харин улс төрийн асуудал байсанд оршино. Өнөө үед Монгол Улс нэгэн бүрэн эрхт улс болон тогтнож, даруй 60-аад жил өнгөрсөн тул бид зүй нь үүнийг түүхийн нэгэн чухал асуудал болгон үзэхээс гадна реалист задлан шинжилгээ хийж, үүний хамт Чингийн асуудлын мөн чанарыг таних ёстой” гээд үргэлжлүүлэн “Гадаад Монголын тал нутаг бол Хятадын(中国)нутаг дэвсгэр” гэж бичжээ.

Энэ бол БНХАУ-ын эрдэмтэд Монгол Улсын өнөөгийн бүрэн эрхт байдлыг хүлээн зөвшөөрч буй боловч энэхүү бүрэн эрхт байдал нь Хятадаас салж тусгаар тогтносны үндсэн дээр бий болсон бүрэн эрхт байдал юм гэсэн үзэл билээ. Монголын түүхчид Хятадын энэ үзлийг хэзээ ч, нэг хором ч хүлээн зөвшөөрч байгаагүй бөгөөд цаг үргэлж баримтад үндэслэн няцаалт хийж, Монгол бол эртний түүхтэй тусгаар үндэстэн гэдгийг түүх, археологи, антропологи, хэл шинжлэл зэрэг шинжлэх ухааны баримтуудаар нотолж ирсэн. Ингэхдээ монголчууд өөрт буй түүхийн баримтуудаа хатуу цензуртайгаар нягталж, хятадын үзэл бодолд дам байдлаар ашиглагдаж болохуйц баримтууд бий эсэхийг шалган үздэг, хэрэв байвал тухайн баримтад заавал урьдчилан зохих тайлбар хийх уламжлал манай эрдэмтдийн дунд зохих хэмжээнд тогтсон билээ.

Хятадын түүхчид “Монгол бол Хятадын алдагдсан нутаг” гэдэг үзлээ шууд нотлох баримт байдаггүй тул дам нотолгоо болж чадахуйц баримтуудыг ямагт эрэн хайж, судлан цуглуулж байдаг. Энэ үйл ажиллагаанд нь хамгийн чухал холбогддог баримтууд бол Манж Чин улсын үеийн Монголын түүхийн архив юм. Учир нь, хятадууд Манж Чин улсыг Хятадын нэг династи гэж ил тодоор үздэг бөгөөд Манж Чин улсын хууль ёсны өв залгамжлагч нь Хятад улс мөн гэдэгт хятадууд эргэлзээгүй итгэдэг. Иймээс монголчууд Манж Чин улсын харьяанд байх үеийн баримтуудыг хятадууд онцгой анхаарч, энэ талаарх баримтын нөөцөө баяжуулахыг эрмэлздэг. Энэ бол Хятадын стратегийн үйл ажиллагаа.

Монгол дахь ажиллагаа

Монгол-Хятадын соёлын харилцаа ХХI зуун гарснаас хойш хурдацтай хөгжиж эхэлсэнтэй уялдан шинжлэх ухааны хамтын ажиллагаа 2010 оны үеэс эрчимжив. Монгол-Хятадын түүхчид Монгол Улсын Үндэсний төв архивт хадгалагдаж буй Манж Чин улсын үеийн Хүрээ сайдын хөмрөгийг судалж, хамтарсан эмхэтгэл туурвих тухай гэрээг 2011 оны нэгдүгээр сарын 13-нд байгуулжээ. Уг гэрээ нь академик шинжтэй бөгөөд Хүрээ сайдын хөмрөгийн баримтуудаас сонгон авах ажлыг Монголын тал хариуцах, Хятадын тал хэвлүүлэх тал дээр санхүүжилт гаргахаар тохирсон. Агуулгаас үзвэл, Хятадын талд ямар нэгэн их хэмжээгээр баримтын хуулбар шилжүүлэх тухай заалт байхгүй төдийгүй, хэвлүүлэх зардлыг Хятадын тал гаргах үндсэн дээр баримтын эмхэтгэлийг Монгол Улсад ч хэвлүүлэх боломжтой байв. Тус гэрээнд Монголын талаас тухайн үеийн Архивын Ерөнхий газрын дарга Д.Өлзийбаатар, Түүхийн хүрээлэнгийн захирал С.Чулуун, БНХАУ-ын талаас Нийгмийн Шинжлэх Ухааны Академийн Хил хязгаарын түүх, газарзүйн судалгааны төвийн (одоо нэрээ Хил хязгаарын түүхийн судалгааны хүрээлэн хэмээн өөрчилсөн) захирал Ли Шэн нар гарын үсэг зурсан байна. Энэ гэрээ байгуулахтай зэрэгцэн Ли Шэн тэргүүтэй Хятадын судлаачид Монголын судлаачдыг Хятадын Бээжингийн 1-р архивт орж ажиллах, улмаар их хэмжээний баримт хуулбарлан авахад бүх талын туслалцаа үзүүлэхээр аман тохиролцоо хийжээ.

Хүрээ сайдын хөмрөгийн тухай гэрээг хэрэгжүүлэхээр Хятадын судлаачид 2012 оны нэгдүгээр сард Монголд ирж, Монгол Улсын Үндэсний төв архивын сан хөмрөгт ажиллах үеэр хоёр улсын эрдэмтдийн академик хамтын ажиллагаа өөрчлөгдөж, “Монгол Улсын Үндэсний архивын “Хүрээ сайдын хөмрөг”-ийн баримт бичгийн эмхэтгэлийг Монгол-Хятад хоёр тал хамтран, эмхэтгэн хэвлүүлэх тухай гэрээ”-г шинээр байгуулав. 2012 оны нэгдүгээр сарын 15-нд байгуулсан энэ шинэ гэрээнд Хүрээ сайдын баримтын бүх дансыг зурган хэлбэрээр хэвлэхээр тохирч, Хятадаас Монголын талд тоног төхөөрөмж ба ажлын хөлсөнд 900,000 юань өгөхөөр болжээ. Уг гэрээгээр, эмхэтгэлийн цахим эх нь Монголд үлдэх бол, цахим эхийн хуулбарыг Хятадын талд шилжүүлэн өгөх болов. Энэ гэрээ академик бус, Монголын түүхчдийн оролцоог багасгасан, Хятадын стратегийн зорилтод үйлчилсэн гэрээ болов. Уг гэрээг шинэчлэн байгуулах үеэс эхлэн Түүхийн хүрээлэнгийн захирал С.Чулууны оролцоо эрс нэмэгдэж, мөн түүнчлэн Хятадын талын удирдагч Ли Шэнгийн хүчин чармайлт үүнд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.

Барьцаа

Гэвч удалгүй шинэ байгуулагдсан гэрээ Монголын нийтэд ил болж, шуугиан дэгдэв. Энэ үеэр Монголын тал Хятадын талд хандан Хятадын Бээжингийн 1-р архив дахь Монголын холбогдолтой түүхийн баримтуудыг авахыг шаардаж, Хүрээ сайдын төслийг саатуулав. Мөн Архивын Ерөнхий газрын дарга Д.Өлзийбаатар ажлаасаа гарав. Энэ талаар Хятадын Хил хязгаарын түүхийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан Б.Онон “Архивын Ерөнхий газрын дарга Д.Өлзийбаатар 2013 онд ажлаасаа халагдсанаар энэхүү төсөл түр зогсолтын байдалд орсон. Д.Өлзийбаатар халагдсаны дараа Монголын тал Хятадын талд өөрийн улсын архивын материалаа нээлттэй болгосон ч Хятадын тал 1-р архивын газар зэрэг газар хадгалагдаж байгаа архивын баримтаа ил болгоогүй хэмээн хавиралдаж Хятадын судлаачдыг энэ асуудлаар айлчлахыг хязгаарласан” хэмээн ярьжээ. Хятадууд архивын баримт өгөхөөс шалтаг тоочин татгалзаж эхлэв.

Хятадын тал энэ үеэр мөн үймж, Хятадын талын төслийн удирдагч Ли Шэн 2016 онд ажлаасаа халагдаж, улмаар хэвлэхэд бэлэн болоод байсан бүх материалыг дахин хяналт шалгалтаар оруулжээ. Төслийн хүрээнд нийт 1280 ботийг хэвлүүлж гаргахаар төлөвлөсөн ч үүнийг хасч багасгасан 600 ботийг хэвлүүлэх болсон байна. Энэ нь Монголд өрнөсөн шуугианаар шалтаглан Хятадын тал бүрдүүлсэн материалаа Монголын түүхчдийн оролцоогүйгээр, өөрийн үзэмжээр нягталсан хэрэг юм. Гэвч Монголын талын зөвшөөрөлгүйгээр үүнийг хэвлүүлж чадахгүй байв. Монголын түүхчид Бээжингийн 1-р архивт буй Монголын түүхэнд холбогдох их хэмжээний архивын баримтыг хуулбарлаж авах боломжоо алдахгүйн тулд Хүрээ сайдын төслийг зогсоох замаар барьцаалах ганц л арга үлджээ.

С.Чулууны үйлчлэл

Гэтэл гэрээнд Монголын талаас гарын үсэг зурсан хоёр хүний нэг С.Чулуун саатсан төслийг удирдан хөдөлгөж эхэлсэн бөгөөд үүний үр дүнд 2017 онд Хүрээ сайдын 20 боть хэвлэгдэн гарав. 2017 оны арванхоёрдугаар сарын 13-нд Бээжин хотод С.Чулуун, Лишэн нар уулзаж, төслийн нөхцөл байдал ба цаашдын арга хэмжээгээ ярилцаж тохирчээ. С.Чулуун өөрийгөө төслийн Монгол талын удирдагч гэж танилцуулаад, төсөлтэй холбогдуулан Монгол улс дахь байдлыг мэдээлж, “Таагүй мэдээ гарч байсан бол одоо бүгд гайгүй болсон. Төслийг өндөр үнэлж байна” хэмээн мэдэгджээ. С.Чулуун “Архивын Ерөнхий газрын дарга солигдсон тул төслийн багийг өөрчлөх ёстой” гэсэн бол Ли Шэн хариуд нь “Гэрээг өөрчлөх тохиолдолд үндсэн агуулгыг өөрчлөхгүй” гэж хэлсэн ба энэ нь гэрээний Хятадын талд нэн ашигтай, Монголын талд ямар ч үр дүнгүй заалтуудыг хэвээр мөрдөх ёстой гэсэн үг юм.

Тус уулзалтаар төслийн дараагийн 50 ботийг 2018 оны зургадугаар сард багтаан хэвлүүлэхээр тохирсон байна. Монголын талын төслийн анхны удирдагч Д.Өлзийбаатар болон төслийн ажлын хэсгийнхний зорьж байсан Хятадаас баримт авах асуудлыг С.Чулуун тус уулзалтандаа огт сөхсөнгүй, энэ талаар шаардлага тавьсангүй. Одоо ч энэ төсөл үргэлжилсээр байгаа бөгөөд С.Чулуун энэ төслөөс гадна Үндэсний Номын сан дахь Өндөр гэгээний намтруудыг фото хэлбэрээр Хятадад илгээн хэвлүүлэх (Монгол Улсад хадгалагдаж байгаа Өндөр гэгээний намтрууд энэ 2020 онд ӨМӨЗО-д фото хуулбараар хэвлэгдсэн) зэргээр эрдэм шинжилгэний хамтын ажиллагаа нэрийн доор Хятадын бодлогын судалгаанд ашиглагдаж болохуйц Монгол Улс дахь түүхийн бичмэл баримтуудыг Хятад руу гэрэл зургийн аргаар хуулбарлан илгээх үйл ажиллагаагаа улам бүр өргөжүүлж байна. Хятадаас архивын баримт авах гэсэн Монголын түүхчдийн ажиллагаа бүтэлгүйтэж, “бэлэг” болон хувирав.

Ли Шэн гэж хэн бэ?

Монголын түүхчдийг “дөнгөж”, Хятадын талаас нэг ч баримт ил болголгүйгээр Монголын асар их архивын баримтыг фото хуулбараар Хятадад аваачиж чадсан Ли Шэн гэж хэн бэ? Тэрээр 1949 онд Бээжинд төрсөн, ХКН-ын гишүүн. 1985 онд Баруун Хойд Их Сургуулийг түүхч мэргэжлээр төгссөн, Хил хязгаарын түүхийн судалгааны хүрээлэнгийн захирлаар ажиллаж байв. Тэрээр 2016 онд ажлаасаа халагдсан гэгдэж байсан боловч С.Чулуунтай 2017 онд Бээжин хотод тусгайлан уулзаж ярилцах үедээ Хил хязгаарын түүхийн судалгааны хүрээлэнгийн судлаачаас гадна гурван давхар албан тушаал хашиж байсан бөгөөд үүнд,

  • Шинжааны үйл ажиллагааг зохицуулах Төвийн бүлгийн ажлын албаны Бодлогын судалгааны комиссын гэрээт мэргэжилтэн
  • БНХАУ-ын Угсаатны хэрэг эрхлэх хорооны Бодлогын зөвлөх хорооны гишүүн
  • БНХАУ-ын Бодлогын судалгааны нийгэмлэгийн Үндэсний аюулгүй байдлын бодлогын хорооны тусгай урилгат судлаач

Өөрөөр хэлбэл, Ли Шэн бол түүхчээс гадна бодлого судлаач юм. Ли Шэнгийн “тусгай урилгат судлаачаар” ажилладаг БНХАУ-ын Бодлогын судалгааны нийгэмлэгийн Үндэсний аюулгүй байдлын бодлогын судалгааны хороо нь шийдвэр гаргах төвшинд зориулагдсан бодлогын судалгаа хөгжүүлэх зорилготой, Засгийн газар болон ХКН-ын хяналтанд ажилладаг, ашгийн бус байгууллага юм. Засгийн газартай хамтран ажилладаг яг ийм бодлогын судалгааны ба стратегийн судалгааны нийгэмлэгүүд АНУ-д маш олон байдаг бөгөөд тэд нь ихэвчлэн хагас нууц үйл ажиллагаа явуулдаг. Хятадын тус нийгэмлэгийн Үндэсний аюулгүй байдлын бодлогын судалгааны хороо нь Олон улсын харилцааны стратегийн нөхцөл байдлыг Хятадын бодит нөхцөл байдалтай уялдуулан судлах, Хятадын аюулгүй байдлын стратегид холбогдох мэдээллийг дотоодод болон гадаадад цуглуулах, академик судалгаа явуулах, дотоод, гадаадын судалгааны бүлэг болон байгууллагуудтай судалгааны солилцоо явуулах зэрэг чиг үүрэгтэй бөгөөд Засгийн газар ба холбогдох төрийн байгууллагын хяналтанд үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Монголоор жишээлбэл, Стратегийн судалгааны хүрээлэнтэй ойролцоо юм. Түүх, олон улсын харилцааны хүрээнд үндэсний аюулгүй байдлын стратеги, бодлогын судалгаа хийдэг, Засгийн газрын хяналтад ажилладаг нийгэмлэг гэдэг бол ямар байгууллага гэдэг нь ойлгомжтой.

Тэгвэл бодлого судлаач Ли Шэн түүхчийн хувьд ямар үзэл баримтлалтай вэ? Тэрээр Хятадын хил хязгаар, түүний өөрчлөлтийн түүхийг Шинжаан болон Орос-Хятадын харилцаанд үндэслэн судалдаг бөгөөд ингэхдээ Монгол улс бол Хятадын алдагдсан нутаг юм гэдэг үзлийг баримтлагч, сурталчлагч юм. Ли Шэн нэгэн өгүүлэлдээ, Монголын анхны төрт улс болох Хүннү улс Дорнод Туркестаныг эзлэн авсан түүхийг Хятадын дотоод хэрэг явдал мэтээр бичсэнийг толилуулвал,

“Эртний Хятад улсын дотоод улс төрийн хөгжлийг харьцангуй түгжигдмэл газарзүйн орчин нөхцөлдүүлж байв. Нутаг тус бүрийн онцлог шинж бүхий “бүс нутгийн соёлын талбаруудын” харилцан нөлөөлөл дээр үндэслэн Хятад улсын түүхэн газар нутаг бий болжээ. Түүхийн хувьд “Дундад газрын тариалангийн соёл иргэншлийн талбар” болон “Умардын нүүдэлчин соёлын талбар” хооронд явагдах эсрэгцэл-нэгдэл ба тэдгээрийн харилцан нөлөөлөл нь Хятад улсын нэгдэл болон хөгжил дэвшлийн үндсэн цөм байж ирэв. Хүннү улс Баруун газрыг эзлэн авсан явдал бол Хятад улсын “дотоод хэсэг” болох умардын нүүдэлчин соёлынхон Баруун газрыг өөртөө нэгтгэж, Дотор газар болон баруун газрын хэлхээ холбоог байгуулжээ. Хүннү улс баруун газрыг захирсан явдал бол Хятад улсаас баруун газарт захиргаагаа тогтоосон түүхийн нэг чухал хэсэг бөгөөд Дундад газар ба Баруун газрын нэгдлийг үндэслэжээ. Энэ бол хязгаар нутаг болон Дундад газар хамтдаа түүхэн дэх Хятад улс ба хятад угсаатны их нэгдлийг цогцлоон бүрдүүлснийг харуулах түүхэн баримт бөгөөд угсаатан бүр гар гараасаа барилцан Хятад улсыг ба хятад угсаатны түүхийг байгуулсан түүхэн зүй тогтлыг батлан харуулж байна” гэж бичжээ. Энд хэрэглэсэн “хязгаар нутаг” гэдэг ойлголтонд өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр хоёрдмол утгагүй хамаарч байгааг төвөггүй харж болно.

Мөнхүү өгүүлэлдээ тэрээр “Хятадын тухай түүхэн ойлголтын үүднээс, Хүннү улс бол “дотоод” юм. Өөрөөр хэлбэл, Хүннү улс бол Цинь, Хань улсуудын үед Хятад улсыг бүрдүүлж байсан нэг хэсэг мөн” хэмээснийг уншиж болно. /Лишэн, Хүннү улс баруун нутгийг төвшитгөн нэгтгэсэн тухай түүхийн үзэл санаа // Или Багшийн Сургуулийн эрдэм шинжилгээний бичиг, 2017 оны 9-р сар, 36-р дэвтэр, No.3./

Товчхондоо, Ли Шэн бол БНХАУ-ын төрөөс Монгол ба Шинжааны талаар явуулах бодлого, баримтлах стратегийн түүхэн үндэслэлийг нь боловсруулдаг бодлого судлаачдын нэг мөн.

Дүгнэлт

  1. Монголыг Хятадын алдагдсан нутаг гэдэг үзлээ шинжлэх ухааны үндэстэй болгох явдал нь Хятадын хил хязгаарт явуулах стратегийн нэг бөгөөд үүнд хүрэх хоёр гол арга нь Хятадад буй Монголын тухай баримтуудад хатуу цензур тогтоох, Монголд буй түүхийн баримтуудыг аль болох их хэмжээгээр олж авах явдалд оршдог.
  2. Хүрээ сайдын төслийг дөнгөж эхлүүлээд зогсоох хэлбэрээр барьцаалах, Хятадад өгч буй баримтынхаа оронд Хятадаас асар их баримт сольж авах гэсэн Монголын талын оролдлогоос тухайн үеийн Түүхийн хүрээлэнгийн захирал С.Чулуун /өнөөгийн Соёлын сайд/ эн тэргүүн няцаж, улмаар монголын талаас зориуд саатуулсан төслийг С.Чулуун удирдан үргэлжлүүлж, Хятадын талд их хэмжээний баримтын цахим хуулбарыг шилжүүлжээ. Тэрээр Хятадын төр, засгийн бодлого, стратегийн хүрээлэнд тусгай урилгаар ажилладаг судлаачтай одоо ч хамтран ажиллаж байна.
  3. Хүрээ сайдын төслийн дүнд Хятадын Хил хязгаарын түүхийн судалгааны хүрээлэнд тоон хэлбэрээр очсон Хүрээ сайдын архивын баримтууд бол Хятадын хил хязгаарт явуулах бодлогод гол үндэслэл, стратегийн ач холбогдолтой баримтын цогц мэдээллийн сан болж чадна. Уг төслийн хятад талын удирдагч нь Хятадын хил хязгаарт явуулах стратегийг судалдаг байгууллагын тусгай урилгатай гишүүн тул тэдгээр файлаар очсон баримтууд нэгэнт Хятадын стратегийг сайжруулах судалгааны түүхийн үндэслэлүүдэд ашиглагдаад эхэлсэн гэж үзэж болно.
  4. Одоо Монгол Улсын эрх баригчид Хүрээ сайдын төслийг нэн яаралтай таслан зогсоох, ул мөрөөр нь өөрсдийн бодлогын судлаачдыг ажиллуулах, цаашид Монгол Улсын түүх, соёл иргэншлийн аюулгүй байдалд учрах стратегийн хохирлыг тооцох, Хятадын зүгээс ойрын ирээдүйд хийж болзошгүй түүхийн тухай мэдэгдэлд шинжлэх ухааны үндэстэй хариулт өгөхөд бэлтгэх шаардлага тулгарч байна.
  5. Монгол-Хятадын харилцаа нь сайн хөршийн харилцан итгэлцлэл дээр тулгуурлан стратегийн түншлэлийн хэмжээнд хүрч хөгжиж байна. Гэвч, хоёр улсын хооронд түүхийн шинжлэх ухаан, түүний дотор архивын салбар дахь хамтын ажиллагаа харилцан итгэх хэмжээнд хүрээгүй байна. Хоёр улсын харилцааны суурь ойлголтуудыг тодорхойлж байдаг энэ салбарын харилцаа зөвхөн Монголоос Хятад руу гэсэн нэг урсгалтай байх ёсгүй гэдгийг холбогдох байгууллагууд анхааралдаа авах нь зүйтэй.

Энэ мэдээнд өгөх таны сэтгэгдэл?
23
ЗөвЗөв
8
ТэнэглэлТэнэглэл
8
БурууБуруу
3
ХарамсалтайХарамсалтай
1
ХахаХаха
0
ХөөрхөнХөөрхөн
0
ГайхмаарГайхмаар
Баярлалаа!

59 сэтгэгдэл

News.mn сайтад сэтгэгдэл оруулахад анхаарах зүйлс

Avatar

Монгол 2020-12-15 202.126.90.132

Тагнуулын ерөнхий газар ямар дүгнэлт хийв? Чулуун сайд Хятадын тагнуул биш биз?

Avatar

Uher mongol 2020-12-15 172.56.16.24

Ter ued huuli zuin said n hen baisan be? Ter hunii tushaal udirdlagaar hiigdsen baih magadlaltai iu?
Arhiv chin huuli zuin yamnii hariya bizdee?

Avatar

Басаа 2020-12-15 64.119.22.87

Хойморыг мандуулагч эрдэмтэн Чулуун хөгийн н**ш юмаа

Avatar

Зочин 2020-12-15 66.181.189.175

хөгийн н**ш юм аа

Avatar

Зочин 2020-12-15 192.82.75.165

Чулуун Өлзийбаатар 2 Баттулгын хүмүүс шүү дээ

Avatar

Баатар 2020-12-15 202.9.46.70

Чулуун чн урвагч бишүү .буцааж авахсан хаыран түүх хятадынх болжээээ

Avatar

Зочин 2020-12-15 202.126.90.60

Хүрэлсүхээ энэ чулуун гэж хорчин эх орноосоо урвасан нөхрөө хөөж явуулаач

Avatar

Тэнгэр овогт Ж.Даваадорж 2020-12-15 202.126.90.146

Эдийн ч бай, оюуны ч бай Монголын асар их ев херенгийг хайрлан хамгаалах нь Улсын тогтох vндэс болой! Байгаа бvхэндээ бардам, гэдийн гуйлгаж, сегдvvлж сурах хэрэгтэй!

Avatar

иргэн 2020-12-15 192.82.70.230

Эх оронч Хүүк ЗГ-аан ямар хүмүүсээр бүрдүүлсийм бэ?

Avatar

зочин 2020-12-15 202.9.40.182

Бид манжийн үед хамаарах материалд ноцтой яг юу байгаа мэдэхгүй байж дураараа хэн нэгний эсрэг бүлэг хүмүүсийн атаархсан сэдлээр довтолж байгааг дэмжих нь сохор хэрэг. Тэгвэл Эрдэнэтээс илүү нөөцтэй Оюу толгой төсөл юу өгч байгааг ярь л даа. Энд нүдэн дээр олон эрдэнийн хольцтой эрдэнэсийг хэрэггүй чулуу мэт шоргоолж шиг зөөж байна. Хэрэгтэй юманд дуугар даа. Ард түмний нүд нь харж, чих нь сонсож байгаа шүү

Avatar

ИРГЭН 2020-12-15 202.9.46.189

чулуун, өлзийбаатар 2 эх орноосоо урважээ.!!! шууд буудвал таарна!!!!

Avatar

Зочин 2020-12-15 192.82.67.80

Алдаа гарчээ нөхөж баршгүй, хариуцлага яаралтай тооцож Ажлын хэсэг гаргаж арга хэмжээ авах ёстой, гэтэл засгийн газрын хариуцах сайд нь Чулуун өөрөө байдаг, огцруулах хэрэгтэй баына

Avatar

Зочин 2020-12-15 202.126.90.62

Энэ гэрээнд оролцсон бүх хүмүүст хариуцлага тооцох хэрэгтэй .

Avatar

Зочин 2020-12-15 202.21.108.23

Хятад гж муу ёрын үндэстэн шүү, одоо Оросын цэргийн бааз байгуулчвал л аюулгүй боллоо гж үзэж болно

Avatar

Зочин 2020-12-15 202.126.89.131

Ийм академч гэж хаашаа харсан юм байдгын.

Avatar

ИРГЭН 2020-12-15 202.9.46.13

ийм гэрээ байгуулсан хүн сайд хийх нь бүү хэл шоронд орох ч багадах " гэмт хэрэг" байна…. Энэ асуудлыг ҮАБЗ- дээр ярих ёстой юм биш үү? Монгол чинь манай бүрэлдэхүүнд 220 жил байсан, баримт нь энэ байна, одоо нутгаа буцааж авъя гэх хэмжээнд асуудал яригдахаар маш ноцтой, аюултай байдал үүсчээ!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! ЭНЭ ЧИНЬ ТУСГААР ТОГТНОЛ АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫГ МАШ ЭМЗЭГ АСУУДАЛ!!!!!!

Avatar

Зочин 2020-12-15 202.21.108.243

өө нөгөөх чинь бүр ШУА ын тэргүүлэх гишүүн болчихлоо Оюунэрдэнэ Содбаатар нарынхаа хамтаар, энэ нь нэг сонгогдвол насаараа байдаг зүйл гэнээ хахаха

Avatar

Зочин 2020-12-15 64.119.21.249

ер нь дарга нар эсвэл дарга болох хүсэл судлаач хүнд гай таридаг байх аа

Avatar

Зочин 2020-12-15 66.181.161.91

Зүгээр л урвагчид 1хуудас архивийн баримт хэдэн толгойн үнэтэй гээд бодхоор

Avatar

Зохиолч Л. Пүрэвдорж 2020-12-15 66.181.181.153

Архив бол та өрийн өмч. Төрийн өмчийг гадаад улстай хамтран захиран зарцуулах гэрээ хийх эрхийг Засгийн газар олгосон байх учиртай. Тийм эрх олгоогүй бол байдал бүр хүндэрч болзошгүй. Албан тушаалын эрх мэдлээ хэтрүүлэн ашиглаж, Улсын онцгой эрх ашинт нөхөж огоот үл болох нэн их хэмжээний хохирол учруулсан байж ч магадгүй юм байна.Ямар ч атугай тун ч ёозгүй л явдал болсон байна шүү. Хуулийн байгууллага л шалгахаар өөр аргагүй л золиг байна даа. Ай, яасан тоогүй явдал болоо вэ? !

Avatar

ар халхын нэгэн хөвүүн 2020-12-15 202.131.225.122

хятадын даргын ЧИНГИС хятад хүн гэж яриад яваа, монголын болон хааны түүхтэй холбоотой аргө хэмжээнд саад хийгээд байгаа нь иим усиртай байж. Өвөг дээдсийн цусаараа хамгаалан авч үлдсэн эх орны газар шороог хэдэн халтар юань, Чулуун гээч 1 мулгуй нөхөр үгүй хийх гэж үү. Сонгуулиар эх орон ард түмэн гэж хашгирч гуйж явсан өөрсдийгөө улс төрч гээл байгаа нөхөд хаана юу бодож явнаа. Гишүүн болсоноор улс төрч болчихдоггүй юм гэдгийг мунхаг надаас илүү мэдмээр юм. Ерөнхийлөгч 1 юм бодох болжээ .

Avatar

Zochin 2020-12-15 202.21.108.201

Монгол улсын түүхийн архивын манжийн үеийн хамгийн гол фонд болох Хүрээ амбаны архив тэр чигээрээ хятадад цахим хэлбэрээр очсон гэхээр хятадад энэ фондын архив давхар үүссэн гэсэн үг үү.

Avatar

зочин-2 2020-12-15 59.153.114.206

Хэтэрхий их мэдэгч мэргэн жараахайнууд юу л хийгээд бна даа. Их эзэн Чингэс болон үе үеийн алтан ургийнхан болон эх орончдын тэмцэж үлдээсэн газар нутаг, түүхийн өв соёлыг дээдлэн хамгаалах нь хүн бүрийн үүрэг. Энд хэн нэгэн эрхтэн дархтаны дураар зоргоороо шийдэх асуудал биш байлтай. Ул суурьтай, ухаантай хандах биз ээ. Эх орны минь ширхэг чулуу ч үнэ цэнэтэй.

Avatar

Enhbayar 2020-12-15 174.203.133.8

Chuluunig aldsan deer devsleed urvagch bolgo Ter shyymjileed baigaa Hodood ni sunasan nohriig darga bolgochih tegvel heryyl namjina

Avatar

зочин 2020-12-15 202.9.40.182

Тэр эрдэмтэн залуу юунд хатгуулж, улайран дайраад байгаа нь сонин байна. Дарга болохын төлөө юу. Ард нь эзэн нь байгаа,,,

Avatar

Зочин 2020-12-15 66.181.161.96

Нэг хүн рүү чиглэсэн өш хонзонгийн сэдэлтэй зохион байгуулалтай бүлэглэлийн нэг нөхрийн удаах дайралт.

Avatar

bat 2020-12-15 192.82.65.182

yamarch ach holbogdolgui arhiviin heden haltar tsaasni asuudlaar hun bolgon chalchij horsh ornihoo durguig hurgeh hereggui,iim medemhii humuus bol chuhamdaa ih hortoi,balagtai shuu.

Avatar

Баасансүрэн 2020-12-15 202.126.89.131

Чи мангуугын тэнэг бололтой. Архивын материал халтар цаас юм бол хятадууд өөр өөртөө байгаа материалаа солилцоё гэчихээд өөрсдийнхөө авахыг авчихаад монголын материалыг нууцлаад өгөхгүй яагаад унжив. Ийм луйвар байж болохгүй. Олон улсын шүүхэд өг. Тэр чулуун үхсэн үлийгээрээ соёлын сайд хийж чаддаг юмбэ. Шүүхэд шилжүүлж эрүү үүсгэ.

Avatar

bat 2020-12-15 192.82.65.182

shi jin pin darga mongold irehdee mongol ulsin tusgaar togtnol,erh choloog gunee hundetgene gej helsen ni hyatadiin udirdlaguudaas anh iim ug garsan.horsh orni maani udirdlagiin hemjeend yamarch asuudalgui baihad bid oorsdoo iim elii baiai zuil yarihaa bolih heregtei.orosuud or yariagui baihad ,,bid orosod ortei,, gej orilsoor baigaad tedend zovlolt holboot ulsiin oriig tolj duussan tuuh davtagdah vii.

Avatar

Зочин 2020-12-15 202.21.100.210

Эхлээд Монгол дотроо учраа олох хэрэгтэй Үнэхээр алдаа хийсэн сайд Чулуун архивын дарга агсан Өлзийбаяр нартай асуудлаа ярьж шийдвэрлэх хэрэгтэй. Дараа нь ерөнхийлөгчийн сонгуулийн сурталчилгаа далд хэлбэрээр эхэлсэн тул муу улс төр байхыг үгүйсгэхгүй. Гадаад харилцааны асуудалд тун болгоомжтой хандах хэрэгтэй өнөөдөр цаг үе нь бүр биш шүү

Avatar

Зочин 2020-12-15 139.5.218.25

Chuluun zaluu arai l hungudsun yum shig bna. Er ni aihtar hudulguuntei,sergelen ni dendsen hvv yum boluu. Yeiihen dotroo ner hvnd muutai, uls turchdiig dagaj davhisan, dendvv reklam tal daa hvn sanagdaad yum. Tegj sevj savj yavj hujaa nariin zuush bolj dee. Hyatadiin turiin bodlogod “Hvree saidiin humrug “ saihan zuush bol odoo!
Battulgiin zuvluh, Hvrelsvhiin zuvluh….iim baihaar ch odoo er ni yah ve, taminee ?!

Avatar

Монгол 2020-12-15 202.131.236.170

Тусгаар Монгол улсыг Хятад өөрийнхөө нэг хэсэг гээд байгаа бол түүхийн нотолгоо гаргаж, даацтай хариу өгөхийг Гадаад Хэргийн Яамнаас шаардаж байна.

Avatar

Зочин 2020-12-15 202.126.89.131

Нэгэнт материалуудаа солилцоё гэж гэрээ хийсэн юм бол хятадад байгаа өөрийнхөө түүхийн материалыг дипломат шугамаараа нэхэж авъя. Үгүй бол олон улсын шүүхэд ханд.

Avatar

Зочин 2020-12-15 192.82.77.150

монголын төр нууц архивын материалыг гадагш гаргасан байхад нөгөө тагнуул аюулаас хамгаалах цагдаа цэргээрээ шалгагуулж зохих ял шийдгэлийг өгөхгүй . Хэзээ нэгэн цагт хятадууд монгол манжийн үеийн манай тасарсан нутаг гээд цэрэг оруулахад ямарч асуудалгүй болж дээ

Avatar

Зочин 2020-12-15 202.126.89.131

Монголын агуа удирдагч Ю.Цэдэнбал хятадад айлчилах үёэр Маоцэдун,( Хятад улс танайхыг олон зуун жил дарлаж байсан,бид та нарт өртэй) гэжилдээ Цэдэнбал дарга ( Үгүй үгүй Монгол хятад 2 хоёулаа Манжын дарлалд байсан юм та нар бидэнд өргүй) гэж хэлж байжээ.

Avatar

Зочин 2020-12-15 73.153.188.19

Бид Хятад улсыг 13-р зуунд монголын нэг хэсэг байсан одоо нэгтгэнэ. Бидэнд түүхийн архивын материал байна гээд дайраад байвал Хятадууд юу гэх бол эрхэм түүхч нараа. Ёстой ХА Ха Ха гэх байх даа

Avatar

Зочин 2020-12-15 192.82.69.21

Хятадууд зөвшөөрөөд бид монголынх гээд тэврээд авбал яах вэ,

Avatar

Зочин 2020-12-15 202.126.89.131

Цагаан хэрэмээс хойших нутагаа Монголдоо авлаа гэхгүйюү.

Avatar

Зочин 2020-12-15 73.153.188.19

Нэг хэдэн хуудас архивын материалаас монгол орныг Хятадын нэг хэсэг гэж дүгнэлээ гээд яах юм вэ. Тэртээ тэргүй тусгаар тогтносон улс гэдгийг хүлээн зөвшөөрч хил хязгаараа баталгаажуулсан Ши дарга ч ирээд монгол орон бол бие даасан улс гээд хэлээд байхад ийм жижигхэн юмаар 2орны харилцаанд сэв суулгах гээд байгаа түүх ч нэртэй эргүү малнуудыг юу гэжойлгох вэ. Дуугай тэр хэдэн оюутныхаа толгойг эргүүлж таван төгрөгөө авч явахаа бод! Ихсургуулийн хэдэн тэнэг багш нарын мэддэг зүйл биш байхаа.

Avatar

Зочин 2020-12-15 139.5.218.25

Shi huangii Manai parliamentad yv helehdee “Minii tursun nutag Mongoliin saihan oron” geed shvleg unshaad baisan ni yamar uchir utgatai baisiim boloo ?!

Avatar

Зочин 2020-12-15 195.46.106.44

Төрд бэлтгэгдээгүй түүхий сэхээтнүүд, дээрээс нь "Би" гэсэн өвчтэй өөрийгөө дөвиилгөсөн хүмүүсийн нэг нь энэ Чулуун гэгч этгээд болж таарч байна. Хятадтай харьцах асуудалыг мэддэг хөгшчүүл нь цөөрөөд дууслаа. Энэ улстай бүх түвшиндөө маш нарийн аргаар харьцах ёстой юм даа. Хятадад бол наад саарал байшин, эрх баригч нам дотор байгаа бүх хүний түлхүүр бий шүү.Дэлхийн улсууд яагаад нийтээрээ Хятадаас жиирхээд эхлэв бидэнд нухацтай бодох олон асуудал бий шүү.

Avatar

zochin 2020-12-15 98.206.15.23

naad Chuluun, Ukziibaatar 2 chin hujaanuudaas avilga tuugaad, mongold asar ih gai bolson osdanuux bna.Hujaanuud uher monholiig bitgii hel delhiig moligidoj sursan humuys.Anan geree gedeg yamar ayultai zalilan bolohiig Gorbachev Reigand dalaaraa tsever raviulsaniig Ukziibaatar Chuluun nar nedehiin deedeer medej baigaa.Ed nar sanaataigaar huivaldaj hiisen urvalt gej haragdaj bna.Delhii deer aman geree gej baihgui.Urvagch nar hujaa, solongos ,jazahstan luu tuuhiin arhiv zuuguud duuslaa yah ve ?

Avatar

Бүтээлгүй "академич" 2020-12-15 66.181.161.34

Чулуун бол хүн бүхний мэдэхийн интернетээр хайхад л ямар ч бүтээлгүй "академич", ер нь энэ цол бол Манжийн үеийн отог, жинсний нэгэн хувилбар. Ямар ч бүтээлгүй нөхөд авч, түүнийгээ мундаг мэт ойлголтыг нийгэмд төрүүлж, улсын төсвөөс нэмэгдэл авч, улс төрд орох, далдганах, албан тушаалаар айлган сүрдүүлэх хэрэгсэл болдог. Шинжлэх ухаан бол хэний ч өмч биш, хөгшин залуу ч ялгаагүй чаддаг хүн л үнэлэгддэг салбар шүү

Avatar

Зочин 2020-12-15 172.58.139.119

Buteelguigeer akademich bolno gej baihgui shuu!

Avatar

зочин 2020-12-15 202.9.40.182

Хүний хийж бүтээсэнг үгүйсгэж болохгүй. Үеийнхэн дундаа дөнгүүр нь болохоор бусдын атаархалыг бузартайгаар татаад байгаа юм биш үү. Түүхчид гэж хэн бэ

Avatar

Халх 2020-12-15 202.131.236.170

Сайн нягтлаж, үнэн зөвийг олох хэрэгтэй. Монголыг нэг хэсэгээ гэж үздэг бол салаавч өг.

Avatar

zochin 2020-12-15 119.40.98.177

http://medee.mn/p/154947 Монгол хөгжихгүй байгаа шалтгаан нь атаархал тэнэглэл бишүү үүнийг унш
Тэртэй тэргүй 200 жил дарлагдсан гээд сонгууль болгоноор нэгнийгээ доош хийж пиарддаг биздээ
Тэр хүмүүс харин түүхээ яасан байх уу
Энийг чинь уншаад Харин ч аа Монголчууд дарлагдаагүй юм байна.
Манжтай Хятадтай адилхан эрх мэдэлтэй энэ тэнцүү харицаатай байсан байна гэсэн нотолгоо нь болмоор юм.

Avatar

Зочин 2020-12-15 64.119.20.128

ийм хүнийг хүүк дэмжсэн нь сонин юм

Avatar

Энхээ 2020-12-15 103.212.118.213

ЧУЛУУН, ОЮУН ЭРДЭНЭ МЭТИЙН ИЛЭРХИЙ ЖҮЖИГЧИД ОЛШИРЧЭЭ, СУИС ийн ТЕАТРЫН СУРГУУЛЬ ЖҮЖИГЛЭХ УРЛАГИЙГ УЛС ТӨРЧДӨӨР ЗААЛГААХ ХЭРЭГТЭЙ ЮМ БАЙНА

Avatar

Зочин 2020-12-15 66.181.166.154

эх орноосоо урвасан эрдэмьъттэн С. Чулуун

Avatar

900000 2020-12-15 122.201.31.142

900 000 ЮАНЬ ХЭНД БАЙНА ВЭ ХАА НЭГ ГАЗАР БАЙГАА Ш ДЭЭ ОЛЖ АВАХ НЬ ТӨРИЙН ҮҮРЭГ Л ДЭЭ ТӨР БАЙНАУУ

Avatar

Монгол 2020-12-15 66.181.181.153

Хэ хэ хэ, энэ хүнд тэр 900 000 юань л чухал байх нь ээ, яана даа таминь.

Avatar

Sugar 2020-12-15 202.9.47.8

ЭНЭ ЧУЛУУН УРВАГЧЫГ ЦААЗЛАХ ХЭРЭГТЭЙ. ЭХ ОРНОО ХУДАЛДСАН н**ш ХЯТАДААС ХИЧНЭЭН ИХ МАО-Н ТОЛГОЙТ АВСАН БОЛ, НЭН ДАРУЙ ОГЦРУУЛЖ ШАЛГАХ ХЭРЭГТЭЙ.

Avatar

Зочин 2020-12-15 64.119.26.32

ҮНЭН БОЛ ЧҮЛУУН ОГЦОР

Avatar

Зочин 2020-12-15 122.201.31.142

УРВАГЧ НАРЫГ ХУУЛИЙН ӨМНӨ АВЧ ИР ГЭЭД БАЙГАА ЮМ БИШҮҮ МЭДЭЭЛЭЛИЙН МӨРӨӨР ШАЛГАДАГ БАЙГУУЛАГА НЬ ТАГ ЧИГ БАС НЭГ ТАЛ ЮМ БОЛУУ

Avatar

Үзэгч 2020-12-15 59.153.113.31

Хятадын талаас архиваа манайханд нээж өгөөгүй байхад толгой бөхөлзөөд гараа сарвайгаад, алгаа тосоод байдаг нь ёстой л хүрээ сайдын бодлого биз ээ. Иймэрхүү нунж дорой, сэтгэхүй дорой, гадны тэжээвэрүүд манай улсыг мохоож мөхөөж байсан билээ. Сэрэмжлэхтүн, ухаарахтун, залруулахтун

Avatar

ЦОЛМОН 2020-12-15 185.216.35.174

ТҮҮХЭЭ ХУДАЛДСАН ТҮҮХЧДИЙН ХӨРӨНГӨ МӨНГӨ ХЭРХЭН ӨСӨВ ЦАГДАА ТАГНУУЛ ШАЛГАХ ЁСТОЙ? ТҮҮНЭЭС БИЧИГ БАРИМТ ЧУХАЛ УУ ЧУХАЛ БИШ ҮҮ? ГЭДГИЙГ МӨНГӨӨР ТОГТООХ БОЛОМЖГҮЙ МАРГАСААР ТАЛЦСААР ДУУСНА

Avatar

зочин 2020-12-15 202.126.90.10

энд гаргасан мэдээлэл хэрэв үнэн бол яаралтай гэрээний харилцааг зогсоох хэрэгтэй. Гэрээний дагуу ямар үйл явдлууд болсоныг хөндлөнгийн шинжээчдээр дүгнүүлээд,албан ёсны хариу гаргаж, арга хэмжээ авах ёстой. Хамгийн түрүүнд шалгалтын дүгнэлт,нотлох баримтуудын дагуу Чулуун гэгчийг огцруулж,эрүүгийн хэрэг үүсгэн шалгаж,гэм буруутай бол түүнийг тогтоож,шийтгэх, хятадын талд өгсөн баримтуудыг үнэлэн нэхэмжилж авах,үүнээс МУ-дучирсан хохирлыг тооцож,хятадаартөлүүлэх хэрэгтэй

Avatar

Зочин 2020-12-15 66.181.178.17

Тэр гэрээ гээд байгаа юм нь үнэхээр марзан юм байна лээ. Их сургуульд сурч байх үед оюутнуудад янз бүрийн гэрээ /түрээсийн гэрээ, ажил гүйцэтгэх гэрээ… г.м/-ний загвар бэлдэх гэрийн даалгавар өгдөг байж билээ. Оюутан байх үедээ хийж байсан гэрээнүүдээ одоо харахад үнэхээр элгийн юм байдаг. Гэхдээ л соёлын сайд Чулууны байгуулсан энэ гэрээнээс арай дээр гэрээ байх шүү.

NewsMN Гар утасны хувилбар Татах
NEWS.mn

Мэдээллийн эх сурвалж