Монголын тулгар төрийн нийслэл Луут хот | News.MN

Монголын тулгар төрийн нийслэл Луут хот

Монголын тулгар төрийн нийслэл Луут хот

Монголын тулгар төрийн нийслэл Луут хот

Архангай аймгийн Өлзийт сумын нутгаас олдсон Хүннү гүрний нийслэл Луут хотын туурь Монголын төдийгүй дэлхийн шинжлэх ухааны салбарт томоохон нээлт болов.  Эртний сурвалж бичигт тэмдэглэгдэн үлдсэн Монголын анхны төрт улс Хүннү гүрний нийслэл Луут хотын Лун-Чан гэж түүхэнд тэмдэглэжээ. Уг туурийг илрүүлэх нь Монголын болон олон улсын үе, үеийн эрдэмтэн, судлаачдын гол зорилго байсан.

 Монголын ахмад судлаач Х.Пэрлээ гуайн судалснаар Луут хотын туурь хаана байгааг хангай нутагт бий гэхээс өөр баримжаа  судлаачдад байгаагүй.

Түүний тэмдэглэн үлдээсэн эл судалгааг сүүлийн жилүүдэд эрдэмтэд үгүйсгэж, Хэрлэн голын сав дагуу нутагт Луут  хотын туурь байгаа гэх таамаглал дэвшүүлж байв.

Харин уг таамгийг Төрийн өмчит Улаанбаатарын их сургуулийн Археологийн тэнхимийн багш, доктор (Ph.D), дэд профессор Т.Идэрхангай үгүйсгэж,  Луут хотын туурийг 70 жилийн дараа нээн илрүүлсэн нь олон улсад дуулиан тариад байна. Тэрбээр  эртний хотын туурийг нээн илрүүлэхээр 10 гаруй жилийг эрж хайж, судалсны үр дүнд ийнхүү зорьсондоо хүрчээ. Луут хотын туурь анх 2017 онд олдсон бол энэ жил албан ёсоор олон улсад зарласан юм.

Монголын анхны төрт улс Хүннү гүрний нийслэл Луут хот нь тухайн цаг үедээ хаад язгууртны  тансаг зэрэглэлийн зуны нийслэл байжээ. Хамгаалалтын бус саравч бүхий вааран дээвэртэй хоёр давхар хэрмээр хүрээлэгдсэн хотын дөрөвний нэг нь усан сантай байснаараа онцлог.

Мөн хэрмийг тойрч хүрээлсэн “Тэнгэрийн хүү Шаньюй” хэмээх ханзаар бичсэн чимэглэл хааны сүр хүчийг илэрхийлсэн төдийгүй Шаньюйгийн ордон мөн гэдгийг нотолжээ.  Тухайн цаг эриндээ хотын төвдөө  усан сантай, саравч бүхий хэрэмтэй хот  дэлхийд хаана ч байгаагүй аж.

Хаад язгууртны амьдарч байсан тансаг зэрэглэлийн хотын туурийг ийнхүү нээн илрүүлснээр дэлхий нийтэд монголчуудын өвөг дээдэс зэрлэг бүдүүлэг ард түмэн байгаагүйн том нотолгоо болсныг судлаач Т.Идэрхангай хэллээ. Энэ талаар түүнтэй ярилцлаа.

           ЛУУТ ХОТЫН ТУУРИЙГ НЭЭН ИЛРҮҮЛСНЭЭР БИДНИЙ ӨВӨГ ДЭЭДЭС ЗЭРЛЭГ БҮДҮҮЛЭГ БАЙГААГҮЙГ ДЭЛХИЙД НОТОЛЛОО

-Юуны өмнө та бүхэнд баяр хүргэе. Луут хот байгаа эсэхэд судлаач нар эрзэлзэж байсан. Эрдэмтэн, судлаач хүний хувьд эртний хотын туурийг илрүүлнэ гэдэг том ололт амжилт байх.  Яагаад Хэнтийд биш хангайн бүсээс хотын туурийг хайх эрлээ эхлүүлсэн юм бэ?

-Лүн-Чан буюу Луут хотын малтлага судалгааны ажил түүхийн маш олон эргэлзээг тайлж, буруу ойлголтуудыг үгүйсгэснээрээ чухал. Эртний түүхэн сурвалжид үлдсэн эл хотын тухай манай ахмад судлаач, археологич Х.Пэрлээ гуай Хангайн нуруунд байна гэх таамаглал дэвшүүлж байсаэн.  Гэвч саяхныг хүртэл хотын туурь олдоогүй тул судлаачид эргэлзэж эхэлсэн.  Тиймээс сүүлийн жилүүдэд  Хэрлэн голын сав дагуу байж магадгүй гэж таамаглаж байсан.  Хүннү гүрний үед хамаарах язгууртнуудын вааран дээвэртэй таван хотын туурь байдаг учраас Луут хот байх магадлалтай гэж үзсэн.

Тиймээс Хангайн нуруунд эрлээ эхлүүлж, Луут хотыг илрүүлснээр ахмад судлаач, археологич Х.Пэрлээ гуайн судалгааг нотолж, судлаачдын эргэлзээг тайллаа. Эл хотын туурийг илрүүлснээр дэлхий нийтэд бидний өвөг дээдэс зэрлэг бүдүүлэг байгаагүй  гэдгийг нотолж байна. 

-Та хотын туурийг илрүүлэх малтлага судалгааг 2017 онд эхлүүлсэн. Харин хотын туурийг илрүүлсэн талаар наадмын өмнөхөн албан ёсоор зарласан? 

Би 2010 оноос хойш Хүннүгийн улс төрийн төвийн талаар судалгаа хийж эхэлсэн. Архангай аймгийн Өлзийт суманд 2017 онд  малтлага судалгааны ажлыг эхлүүлэх үеэр эртний хотын туурийг илрүүлж олсон. Харамсалтай нь, санхүүгийн бэрхшээлийн улмаас уг ажлыг түр хойшлуулсан. Дараа нь 2019 онд тус хотын тууриас Хүннү гүрний үетэй холбоотой гэж үзэх сэжүүр олсон. Ер нь вааран дээвэртэй барилгын хэлтэрхий Хэрлэн голын сав газраас бусад хангайн нутгаар олддоггүй. Гэтэл хангай нутагт байх  эртний хотын тууриас вааран дээвэртэй барилгын хэлтэрхий олдсон нь Луут хот болохыг нотлох нэгэн үндэслэл  болсон.

Сорчилж түүсэн хээ чимэглэлтэй ваарны хэлтэрхийг судлахад “Тэнгэрийн хүү шанью” гэсэн бичигтэй байгаа нь Хүннү гүрний нийслэл мөн гэдгийг нотлох хөдөлшгүй баримт болсон юм. Гэсэн ч дахин судалгааг үргэлжлүүлж, бүрэн хэмжээнд нотлох хүртэл нэг жилийн хугацаанд Луут хотыг илрүүлсэн тухайгаа нууцлах бас л амаргүй байлаа.

Энэ жилийн малтлага судалгааны ажил наадмын өмнө таарч Луут хотыг илрүүлснээ албан ёсоор нотолсон нь Үндэсний их баяр наадамтай давхцснаараа бэлэг дэмбэрэлтэй болов уу. Түүхэн ач холбогдлын хувьд тулгар төрийн нийслэлээ үндэсний их баяр наадмын үеэр нээлээ.

-“Тэнгэрийн хүү Шаньюй” гэсэн бичигтэй ваарны хагархай олсон Луут хот мөн гэдгийг нотлох том нотолгоо болсон байх. Хэрэв  Шаньюй бичигтэй ваарны хэлтэрхий олдоогүй бол Луут хотыг илрүүлэх боломж байсан уу?

-“Тэнгэрийн хүү Шаньюй”  хэмээх бичиг бол Луут хот байсныг батлаж буй баримт юм. Энэ ханз дэлхийн хаана ч байхгүй, түүхэн эх сурвалжийн мэдээлэлтэй яг таарч байгаа юм.  Хэрэв ваарны хэлтэрхий олдоогүй бол Шаньюй хаантай холбоотой гэдгийг нотолж чадахгүй. Мэдээж, Хүннү гүрний үед хамаарах хот гэдгийг нь нотлох нь тодорхой.

-Монголын үе үеийн археологчид Луут хотыг туурийг олох гэж хайсан. Гэхдээ олж чадаагүй шалтгаан юу байсан гэж та үзэж байна?

Хүннү гүрний нийслэл Луут хот олоход хүндрэлтэй байсан нь бас олон талын шалтгаантай болов уу. Туурийг холоос харахад  хот байсныг илэрхийлэх тэмдэггүй. Агаарын зургаас харахад хот гэж илэрхийлэх хана хэрэмгүй, эмх замбараагүй байснаараа өнөөдрийг хүртэл нууцлагдаж ирсэн байх.

-Түүхэн олдворыг одоо хамгаалах гэдэг том ажил байна?

Бидний илрүүлсэн хот маань зүгээр энгийн хот биш. Манай тулгар төрийн нийслэл шүү дээ. Энэ бол Монголын нүүр царай. Монголыг дэлхий дахинд таниулах боломж гэж харж байна. Тулгар төрийнхөө нийслэл байсан хотын туурийг хамгаалахад төрөөс анхаарлаа хандуулах шаардлагатай. Бид аймгийн ЗДТГ болон байгаль хамгаалагчид, нутгийн иргэдэд захиж үлдээсэн. Гэсэн ч төрөөс анхаарлаа хандуулж ядахдаа хашлага татах, дараа нь музей байгуулах хэрэгтэй.

Луут хотын туурийг дэлхий нийт сонирхож байна. Тухайн газар музей байгуулж аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх боломжтой юу?

-Стандартын музей барих шаардлагатай. Монгол улсад стандартын дагуу баригдсан музей бол Хархорины музей. Стандартын музей гэдэг нь нарны тусгал, агаарын чийгшлээс авахуулаад олдворт ямар нэгэн нөлөө үзүүлэхгүйгээр хадгалах, хүнд үзүүлэх боломжийг бүрэн хангасан байхыг хэлнэ. Том жижиг нь хамаагүй дэлхийн жишгээр музей байгуулаад тэндээс гарсан эд өлгийн зүйлсийг  хадгалдаг болчихвол жуулчид тасрахгүй байх.

Б.ЦЭЦЭГ

Энэ мэдээнд өгөх таны сэтгэгдэл?
41
ЗөвЗөв
3
ТэнэглэлТэнэглэл
2
ХөөрхөнХөөрхөн
2
ГайхмаарГайхмаар
1
ХахаХаха
1
ХарамсалтайХарамсалтай
0
БурууБуруу
Баярлалаа!

Холбоотой мэдээ

48 сэтгэгдэл

News.mn сайтад сэтгэгдэл оруулахад анхаарах зүйлс

Avatar

Зочин 2020-08-03 64.119.16.198

Негее их Хитадаас ондооших гэдэг гарууд гэнэт юу болчихов??!! Хитад бичигээр бичсэн Хитадын бас нэг салбар евегийн тухай баримт гараад ирэхээр учиргvй баярлалдаад гайхамшиг энтр гээд унаж гэнэ лээ!!!, Kkk!! Одоо л жинхэнэсээ эсэргvvцэн эсрэг дайрч баримт нотолгоогоор няцааж vсгvй гусдаг байлтай!!

Avatar

wow 2020-08-03 202.9.46.88

Uneheer Luut hot mun bol Hunuugin tuuhtei holbootoi hamgiin tom hamgiin chuhal oldvor bolno shuu Amjilt

Avatar

Зочин 2020-08-03 202.126.88.179

Хайхамшигтай нээлт. Энэ буруу яриад байгаа нөхдүүд эсрэг тал уу, үгүй юу?

Avatar

Зочин 2020-08-03 66.181.161.27

Ер нь бол ойролцоогоор 3000 орчим жилийн өмнө зүүн азийн нүүдэлчид Хятадын хойд бүсээс тасарч одоогоор Хангайн нурууны орчим суурьшсан гэдэг нь батлагдахад ойрхон болж байх шиг байна. Одоогийн Шаньси, Гуандунь хавьцаа суурин амьдарч байсан бүлэг иргэн суурьшлаас зугтааж умардыг зорьсон. Тэдний толгойлогч нь хааны хүү, хунтайж байсан гэж хятадын эртний түүх бичигт гардаг. Тэд хэл соёлын хувьд 1000 орчим жил ондоошин ялгарахад харин хятад бичиг соёлыг сэргээн ашиглахад хялбар байсан бололтой.

Avatar

Зочин 2020-08-03 66.181.161.27

Эндээс зарим зүйл их тодорхой болохоор байна. 1-рт Хүннүчүүд Монголчуудтай шууд хамааралгүй болж байна. 2-рт Хүннүчүүд Согдоор дамжуулан Персийн соёлд хүртэж байсан байж магадгүй. 3-рт Хүннүчүүд бичиг үсгийн хувьд Хятад ханзыг хэрэглэж байжээ. Магадгүй төрийн бичиг нь байсан байх.

Avatar

Зочин 2020-08-03 139.5.216.30

Хүннүчүүд Монголчуудын өвөг биш. Хүннү Түрэгийн өвөг ч биш. Хүннү гүрэн түүхийн хуудаснаас арчигдсан

Avatar

Зочин 2020-08-03 211.58.36.130

Луут гэж нэртэй хятад ханз маягийн үсэг илрээд гээд л нэг л шижигтэй
Удахгүй хятадтай нэг гэх вий дээ

Avatar

Г энхжаргал 2020-08-03 66.181.161.55

Ямар бахархаад барамгүй эх оронд хүү ньболж төрөө вэ Одоохон хамгаалалтанд ав шунахай вирусууд завшина шүү анхаар

Avatar

Зочин 2020-08-03 103.14.38.131

Нийслэл гэдэг үг хэзээ үүсэв? хот гэдэг өөр, эсвэл төв суурин маягийн газар. Арай эрт зарлаж байна. Нягтлууштай байх Монголын тулгар төрийн нийслэл гэх юм. Төрд нийслэл байх уу? Улсад нийслэл байх уу? эргэлзээд дуусашгүй
Сайн батлагдаагүй бол Их хурлын гишүүд, сайд дарга нар юу гэж гүйж очих уу дээ

Avatar

Хятадын явуулга 2020-08-03 202.126.90.120

Тэгээд ханзаар бичсэн Луут нэртэй хятад болгочих ийм бналдааа

Avatar

Зохиолч Лувсангийн Пүрэвдорж 2020-08-03 66.181.190.70

За битгий донгос. Одоо бид нар Болгар бичигтэй байгаа. Тэгэхээр Монгол улс биш Болгар улс гэх нь үү? Юмгүй мэдэхгүй, харанхуй бүдүүлгээ гайхуулж байхаасаа ичээч. Наана чинь, 2000 гаруй жилийн тэртээх цагийн түүх ярьж байна.

Avatar

Зочин 2020-08-03 182.160.38.11

terend emzegleh hereggui. tuhain ued hyatad arab sogd yanz buriin useg heregledeg baisan baih. odoo mongolchuud kirill useg hereglej bna. kirill useg hereglelee geed oros bolgar bolchihgui biz dee. orosiin soyoliin noloo ih baisan l gesen ug. terentei chin adilhan yum

Avatar

Хувийн бодол 2020-08-03 66.181.169.162

Ω♠

Avatar

Зочин 2020-08-03 192.82.78.123

Архангай аймгийн Өлзийт суманд 2017 онд малтлага судалгааны ажлыг эхлүүлэх үеэр эртний хотын туурийг илрүүлж олсон гэж ярилцлагандаа хэлсэн байна шүү дээ. Иймхэн юмыг уншаад ойлгохгүй байна, байна гэхэд ёмтой дэндэж байна шүү, монголчууд минь ээ! Яах ч аргагүй уучилж болшгүй боловсролын доройтол шүү, нэн харамсалтай.

Avatar

zochin 2020-08-03 203.91.115.250

Манай Монгол ч хэдэн тулгар төртэй болж байна аа. Одоо Хархорин анхных биш байх нь

Avatar

Зохиолч Лувсангийн Пүрэвдорж 2020-08-03 66.181.190.70

Биш. Хар хорин ч биш, Хар Хорум. Харь гучин хар юм тэнд байхгүй.
Хар Хорум бол 1206 онд байгуулсан Их Монгол улсын анхны нийслэл хот. Чингис хааны санаа зарлигаар байгуулсан хот. Шаштарын чуулган гэдэг их хөлгөн түүхийг уншаад үз.
Одоо бол Хүннү гүрний нийслэлийн тухай ярьж байна. Чинагш улам нягтлан судалж нутлах нь лавтай. Шинжлэх ухаан ийм л жамаар, тийм л замаар явдаг. Орос, Хятад хоёр харин биш болгох гэж оролдох бараг магад байх.

Avatar

Зочин 2020-08-03 202.55.188.36

АРХАНГАЙН ӨЛЗИЙТ ШҮҮ! АРХАНГАЙГААМ ОЛДСОН ГЭЭД ХАА САЙГҮЙ ЯРЬЖ БАЙГАА. БАЯНХОНГОР ХАМААГҮЙ. УГААСАА АРХАНГАЙГ ХҮННҮЧҮҮДИЙН ӨЛГИЙ НУТАГ ГЭДЭГ.

Avatar

Зочин 2020-08-03 195.46.106.44

Дээр нь Архангайн Өлзийт гэж бичсэн байх юм. Энэ хүн Баянхонгорын Өлзийт гэж ярьсан байх юм. Аль нь зөв юм бол. Энэ бол түүхийн маш чухал үнэ цэнэтэй нэг өдөр ч өнжилгүй шууд төрийн хамгаалалтанд авах онцгой обьект шүү. Зөв менежментээр явбал ч мөн ч их орлого оруулана даа энэ муу ядарсан эдийн засагт. Очир эрдэнийн ордоос ч илүү үнэтэй юм олчихоод байна гэдгээ энэ нутгаас сонгогдсон их хурлын гишүүд нь ойлгож байгаа болов уу. Асуудлыг бэлэн мөнгөнд хөрвүүлж, долларт хувиргаж яривал л ойлгоно..

Avatar

Зочин 2020-08-03 103.229.178.26

харин тиймээ , Архангай нь зөв юм уу ? Эсвэл Баянхонгорын Өлзийт сумын нутагт юм уу ? Энэ мэдээ бичиж байгаа хүн нь ямар хариуцлагагүй байнаа ??? согтуу бичсэн юм уу ?

Avatar

Зохиолч Лувсангийн Пүрэвдорж 2020-08-03 66.181.190.70

Үгүй, таминь ээ, энд Их хурлын гишүүд ямар хамаатай юм бэ? Бид нар даргагүйгээр амьд явж чадахгүй юү? Дэлхийн шинжлэх ухаанд агуу их нээлт гарч магадгүй асар том үйл ярьж байхад хулгайч дарга ямар хамаа байнаа? Тэднийг бүр хавитуулахгүй байгаасай билээ! !!!! Тэд нар чинь юү ч мэдэхгүй хэвтэж орилолдон гүйж ирж хонжоо хайж, хомхой санаалж мэднэ шүү. Тэд нар оролцвол бузар л болно.

Avatar

Зочин 2020-08-03 203.91.112.82

Сайхан мэдээ

Avatar

Зочин 2020-08-03 202.9.40.187

Маш том хөдөлмөр.Гайхалтай мэдээ бна.Хөрөнгө гаргаад музей байгуулцгаая.

Avatar

Зочин 2020-08-03 211.58.36.130

Битгий шоу хийгээд мөнгө идэцгээдэг бай

Avatar

Зочин 2020-08-03 122.201.31.50

Шоудах юмаа олж ядчих болтой юма!! Орон нутгийн сонгуулийг ч голохгvй шоуддаг болж!! Ккк.

Avatar

Зочин 2020-08-03 192.82.73.142

Хүннү гүрний асар том хотын туурь олчоод байна шүү дэ.

Avatar

Зочин 2020-08-03 203.91.115.56

Ацаараа хот байдаг юм нэг х*******н шарил байна даг.

Avatar

Монгол 2020-08-03 66.181.190.70

Ацнаас ондоо юмгүй чам шиг юм оролцох хэрэггүй. Чиний мэддэг дангийн жаа биш. Дуугүй цааш эргээд цавиндаа хошуугаа шаагаад цагриглаж хэвтээч.

Avatar

Зочин 2020-08-03 202.70.41.242

gaixaltai. odoo sain xamgaalax xeregtei

Avatar

Зочин 2020-08-03 115.70.196.165

баяр хүргэе!

Avatar

Чулуун 2020-08-03 202.126.89.206

Монголын түүхэнд бас нэг том дэлхийн хэмжээний нээлт болжээ. Баяр хүргэе! Төрт улс гэдгээ дахин нэг нотлов!

Avatar

Зочин 2020-08-03 202.21.108.146

Нэг муу хятадын шарилыг Луугийн хот гэж томруулаад байх хэрэгггүй дээ. Элэнцгийн хүннү гүрний нийслэл, тэр чинь Германд байсан биш үү.

Avatar

зочин 2020-08-03 192.82.73.142

битгий балайраад бай

Avatar

Зочин 2020-08-03 192.82.69.158

Ухаалаг залуу байна одоо платруугаа явж эмээ уу

Avatar

Зочин 2020-08-03 211.58.36.130

Унгар Болгар мэт газар нааш цаас хөлхсөн хот байв

Avatar

Зочин 2020-08-03 202.21.108.146

Энэ хүийг аль аймгийн адуучин бэ гэж манай авгай асуугаад байна. Би эрдэмтэн хүн гэхээр итгэж өгдөггүй.

Avatar

иргэн 2020-08-03 124.158.88.13

үмхий амаа тагла н**ш минь, гадаа гандаж, хөдөө хөхөрч ажлаа хийж судлаач эрдэмтэн хүн байна, та 2 шиг хоолны сав, унтах иэдэхээс өөр юм мэдэхгүй байгалийн алдаа биш

Avatar

иргэн 2020-08-03 202.126.89.55

ухаан нь тэр дээ…

Avatar

Ухаан муут 2020-08-03 203.91.115.56

Яалт ч үгүй л адуучин хүн харагдаад болдоггүй. эрдэмтэн хүн ийм байхыг мэдэхгүй байнаа. Хүннүгийн нийслэл гэж нүүдэлчин омогт байсан л юм байх даа. Монголчууд ханз үсэг хэрэглэж байжээ. Олон асуулт байна. Энэ эрдэмтэн гээд байгаа адуучин залуу тайлж барах уу. Хот суурин Монголын хувьд их л хожуу ХIII зуунд үүссэн гээ биз дээ. Худлаа хичээл ороод байнаа даа.

Avatar

Зочин 2020-08-03 94.10.49.66

хөөрхий дө

Avatar

Зочин 2020-08-03 66.181.161.92

Архангайн Олзийт сум гэж бичсэн байна сайн унш!!!

Avatar

зочин 2020-08-03 202.21.100.210

Нэр нь Луу болоод ирэхээрээ сонин санагдаад ирэхгүй юуу ……
судлаачдаа

Avatar

Зочин 2020-08-03 202.131.228.66

илүү холыг хар

Avatar

Зочин 2020-08-03 202.21.107.105

Яасан луу тэнгэрийн амьтан ш дээ.

Avatar

Zochin 2020-08-03 67.250.166.16

70 jiliin daraa ilruulsen gesen ni yu gesen utgatai yum be?

Avatar

зочин 2020-08-03 66.181.161.104

Баянхонгор уу Архангай юу . Энэ толгой нь эргэсэн бичээчийн эргүүг гаргаач

Avatar

Зочин 2020-08-03 66.181.190.147

БАЯНХОНГОРЫН ӨЛЗИЙТ ЮМ УУ? АРХАНГАЙН ӨЛЗИЙТ ЮМ УУ?

Avatar

Зочин 2020-08-03 64.119.24.19

Дундговийн өлзийт

Avatar

Зочин 2020-08-03 66.181.161.27

1/4. Тэр үедээ дэлхийд ч байхгүй хот гэж дүгнэх нь баахан хөнгөдөх байх.

NewsMN Гар утасны хувилбар Татах
NEWS.mn

Мэдээллийн эх сурвалж