Бид дэлхийд нээлт хийснээ мэдээгүй | News.MN

Бид дэлхийд нээлт хийснээ мэдээгүй

Бид дэлхийд нээлт хийснээ мэдээгүй

Бид дэлхийд нээлт хийснээ мэдээгүй

АНУ-ын Археологийн хүрээлэнгийн “Archaeology” сэтгүүлээс гаргасан 2019 оны шилдэг арван нээлтэд Архангай аймгаас олдсон Хүннү гүрний үеийн язгууртны булшны судалгааны ажил орсон талаар бид мэдээлсэн. Энэ талаар бид тус судалгааны багийн Эрдэм шинжилгээний ажилтан, Улаанбаатар их сургуулийн багш, археологич, докторант Э.Мижиддоржтой сонирхолтой яриа өрнүүллээ.

-Юуны өмнө танай баг, хамт олонд баяр хүргэе! Дэлхийн шилдэг арван нээлтэд Монголын судалгаа багтсан мэдээг сонсоод ямар сэтгэгдэл төрсөн бэ?

-Бидний ажил дэлхийн шилдэг нээлтийн нэг болно гэж бодоогүй. Зүгээр л ажлаа хийгээд явж байсан. Бид 2017 оноос 189-р булшны малтлага судалгааны ажлыг эхлүүлсэн юм. Хүн хүч, санхүүгийн асуудлаас болоод 2018 он гэхэд малтаж дуусаагүй. Харин 2019 онд БНХАУ-ын Хенань мужийн археологийн хүрээлэнтэй хамтран ажиллаж малтлага судалгаагаа дуусгасан. Улмаар 12-р сарын 6-ны өдөр бид 2019 оны дэлхийн шилдэг 10 нээлтэд багтсан гэдгийг мэдсэн. Үнэнийг хэлэхэд маш их цочирдсон. Нээлт хийснээ ч бараг бид өөрсдөө мэдээгүй байсан гэх үү дээ. Манай судалгааны багийн удирдагчаар Шинжлэх ухааны Гавьяат зүтгэлтэн, доктор, профессор, археологич Д.Эрдэнэбаатар, миний бие, мөн Улаанбаатар их сургуулийн багш Б.Галбадрах, Ж.Эрдэнэ, А.Маратхаан болон БНХАУ-ын Хэнэнь мужийн археологийн институтын эрдэм шижилгээний ажилтнууд, манай сургуулийн оюутнууд оролцсон. Үүнээс гадна олдвор олдсон нутгийн зон олон бидэнд их дэмжлэг үзүүлсэн. Бидний хамтын эрэл, хайгуул дэлхийд Хүннү гүрнийг мэдүүлэх шинэ нээлт хийж чадлаа.

-Шилдэг нээлтийнхээ талаар илүү дэлгэрэнгүй ярихгүй юу? 189-р булшны малтлага гэхээр өмнө нь 188 ширхэг булш илрүүлсэн гэсэн үг үү?

-Архангай аймгийн Өндөр-Улаан сумын нутаг Хануй багийн Балгасан тал гэдэг газарт “Гол мод” хэмээх дурсгалт газар бий. Энэ дурсгалт газрыг 2000 онд манай сургуулийн тэнхимийн эрхлэгч, археологич Д.Эрдэнэбаатар нээн илрүүлсэн байдаг. Түүнээс хойш 2002-2006 онд Монгол-Америкийн хамтарсан шинжилгээний анги том буюу нэгдүгээр булшны 29 дагуул булшийг малтан судалж дуусгасан.

Харин 2011 онд нэгдүгээр булшийг 30-р дагуул булштай нь болон давхар тавдугаар булшийг малтан судалж дуусгасан. Энэ нь тухайн үедээ оны онцлох үйл явдал, хүннү судлалд томоохон нээлт болж байлаа. Эндээс гарсан олдворыг “The Hu” хамтлаг өөрийн лого болгож авсан байдаг.

Үүнээс хойш санхүүгийн асуудлаас болоод судалгааны ажил түр зогссон. Улмаар 2017 оноос эхэлж 189-р булшийг шинээр малтаж, судлах ажлыг эхлүүлсэн байдаг. 189-р булш бол Хүннүгийн язгууртны булш. Урт нь 50 метр, өргөн нь 30 метр, газрын хөрсөн дээр зарим талаараа хоёр метрийн өндөр том чулуун байгууламж юм. Уг булш нь 12 дагуул булштай байсан. Тухайн язгууртныг нас барахад дараагийн амьдралд нь зарц бараа бологчийн үүрэг гүйцэтгүүлэхээр дагалдуулж оршуулсан гэсэн үг. Эхний жил бид дагуул 12 булшийг малтаж дуусгаад өнгөрсөн жил буюу 2018 онд үндсэн булшны үүдэвч буюу булшинд хүрэх замыг малтаж судалсан. Тэгээд үндсэн булшныхаа малтлагыг зургаан метрийн гүнд болгоод тухайн жилийн малтлагаа дуусгасан. Өмнө нь 2002-2007 оны хооронд Монгол, АНУ-ын хамтарсан шинжилгээний анги уг дурсгалт газрын дэвсгэр зураг үйлдэж, нийт булшийг бүртгэн баримтуулсан байдаг. Тэгэхэд язгууртны 188 булш, түүнийг дагалдах дагуул булштайгаа нийт 300 гаруй булш бүртгэсэн. 2011 онд бид нэгдүгээр булшаа малтаж дуусчихаад, харьцангуй хадгалалт сайтай тоногдоогүй байх магадлалтай дараагийн булшийг сонгон авсан юм. Энэ нь бидний яриад буй 189-р булш байсан. Энэ булш бүртгэлд байхгүй байсан учир бид язгууртны 189-р булш гэж дугаарлаад, малтаж эхэлсэн. Бид одоогийн байдлаар энэхүү Гол Мод 2-ын дурсгалт газар язгууртны булш 4-ыг, дагуул булш 40 гаруйг малтан судлаад байна.

-Язгууртны булш гэхээр олон сонирхолтой олдвор гарсан байх. Дагуул болон язгууртны булш хоорондоо ялгаатай байсан уу?

-Тэгэлгүй яах вэ. Хамгийн олдвор ихтэй дагуул булш нь 11, 12-р булш байсан. Эндээс бүсний мөнгөн чимэг, сэлэм, хүрэл тогоо, хүрэл толины хагархай, ваар савны хагархай хэсгүүд гарсан. Бид үүнийг цэвэрлэж, сэргээн засварлах ажил гүйцэтгэж байна. Язгууртны 189-р булшны хувьд өмнө нь тоногдсон байсан. Тонуулчдын ул мөр өнгөн хэсгийн цэвэрлэгээний дараа болон малтлагын 13 метрийн гүнд тонуулчдын нүх булшны нүхнээс ялгарч харагдаж байв. Булшин доторх олдворын ихэнхийг тоносон байсан. Бидний олсон олдворууд бол үнэнийг хэлэхэд их савны ёроол юм.

-Тоногдоогүй булш байсан уу?

-Монголд 1924 оноос хойш Хүннү язгууртны булшны судалгаа эхэлсэн байдаг. Саяхныг болтол тоногдоогүй язгууртны булш байгаагүй. Энэ жил бид 15 метрийн урт, 9 метрийн өргөнтэй язууртны жижигхэн булш малтсан юм. Үүнийг бид аравдугаар булш гэж нэрлээд байгаа. Энэ булш нь харьцангуй хадгалалт сайтай, тоногдоогүй байсан. Уг булшийг малтаж үзэхэд 4.80 см-ээс гүний оршуулга нь илэрсэн. Тухайн язгууртан хүнд дагалдуулсан эд өлгийн зүйлс бүгд байсан. Оршуулгын зан үйлд тэрэг эвдэж хийжээ. Тэрэгний дугуй, үүлэн хээтэй тэвшний чимэглэл, тахилын 15 адуу, аман болон хатан хүзүү, туурайны зарим хэсгийн хамт бүгдийг нь хоёр эгнээ болгоод хойд зүг хандуулан тавьсан байв. Эдгээр олдвор хэрэглэгдэхүүн бол Хүннү язгууртны булшинд элбэг тохиолддог. Булшны оршуулгын хэсгээс дунд эргэм насны эрэгтэй хүний оршуулсан байх ба морин тэрэгний хударга, хөмөлдөргөний чимэглэл, духавч зэргийг дагалдуулан тавьжээ. Үүнээс гадна уг нас барагчийн толгойн оройн хэсэгт бэлгэдлийн жижиг титэм байсан юм. Хэмжээний хувьд их жижиг, дөрвөн талтай, чулуун шигтгээтэй алтан титэм. Гавлын хажуу талд мөнгөн суурин дээр мөнгөн бөгж тавьсан байсан. Эдгээр олдворууд бол тухайн насбарагчийн зэрэг дэв, зиндаатай холбоотой. Хүннү гүрэн 300-гаад жилийн түүхтэй. Тэгсэн хэрнээ Монгол болон ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дээр археологийн судалгаа явуулахад нийт арав гаруй мянган булш оршуулга бүртгэгдээд байна. Үүнээс үзэхэд Хүннү гүрэнд хүн болгоныг оршуулдаггүй байсан гэж үзэж болохоор байгаа юм. Зөвхөн зэрэг дэв, зиндаа, эрх мэдэлтэй хүмүүсийг оршуулдаг байх магадлалтай. Эсвэл оршуулгын зан үйл нь улирлын чанартай байсныг ч үгүйсгэхгүй.

default

-189-р булшны хувьд хэдий үед тоногдсон гэсэн үг вэ?

-Язгууртны 189-р булшнаас манай нээлт болсон хос лууны гайхалтай олдвор гарсан. Биднийг олохоос өмнө өвөл уг булшийг бүрэн зэвсэглэсэн тонуулчид тонож байгаад баригдсан юм. Аз болоход олдворт хүрч амжаагүй байхад цагдаа нар барьсан. Харамсалтай нь, тэр нөхдүүд ямар нэг хуулийн хариуцлага хүлээгээгүй сул чөлөөтэй явж байна. Хэрэв тэд биднээс өрсөж олдворт хүрсэн бол өнөөдөр бид юун нээлт ярих. Том булш малтлаа, олдвор алга гэж яриад л өнгөрөх байж. Язгууртны 189-р булш тоногдсон ч гэсэн ваар савны хэсгүүд, хүрэл эдлэлүүд, зориулалт нь тодорхойгүй төмөр, маш их гарсан. Хамгийн онцлог олдвор нь хос мөнгөн луу. Энэ лууг цул мөнгөөр хэвэнд цутгаж, алтаар шармалдсан, монгол тайга нохойн биетэй адил бие галбиртай, хоёр эвэртэй, амаа ангайсан байдалтай, толгой нь хүзүүгээрээ эргэн харсан байдалтай, дөрвөн хөлтэй, сарвуундаа хоёр хумстай, хүзүү, зоон дээрээ зогдортой, далавчтай дүрсэлсэн байна. Зориулалт нь одоогоор тодорхойгүй байна. Ямар нэг зүйл дээр тавьдаг зүйл, эсвэл ямар нэгэн эдлэлийн бариул ч байж мэднэ. Ямартай ч Луу бол нүүдэлчдийн домгийн амьтны дүр. Луу харсан хүн байхгүй. Гэхдээ түүнийг 12 жилд оруулсан байдаг. Эндээс харахад Хүннү нар лууг шүтэж байсныг мэдэж болно. Нийслэлээ хүртэл Луут хот гэж нэрлэж байжээ. Язгууртны булшнаас ихэвчлэн адуугаар тахил хийсэн ул мөр илэрдэг бол уг булшинд адууны тахил гараагүй малын яс гэвэл зөвхөн эвэртэй хонины толгой гарсан нь сонирхолтой тохиолдол. Ер нь аль ч үед булш тонох асуудал их байсан нь манай нутагт байгаа нүүдэлчдийн археологийн дурсгалаас тодорхой харагддаг. Тийм ч учраас Чингис хаан болон түүний өв залгамжлагчид, алтан ургийн 37 хааны нэгнийх нь ч булш олдохгүй байгаа нь үүнтэй холбоотой байж ч болно.

-Түүхийн хосгүй олдворыг хулгайлах, тонох, хилээр гадагшаа гаргах асуудал одоо ч байсаар байна. Монголын хааны гүнжийн сувдан хөнжил тонуулчдын гарт орж, хилээр гарсан тухай өмнө нь би уншиж байсан. Археологич хүний хувьд танд энэ талын мэдээлэл хэр их ирдэг вэ?

-Бидний хувьд сэтгэл хамгийн эмзэглүүлдэг асуудал бол булш тонох, эртний эдлэлийн наймаа хийх явдал. Бид үүнийг хар археологи гэж ярьдаг. Ер нь Монголд хүмүүс амар хялбараар мөнгө олон, хурдан баяжих гэсэн сэдлээр булш тонох асуудал маш их байна. Булш тоноогүй аймаг, сум гэж бараг байхгүй болсон. Жижиг бүлгүүд жижиг эксковатор, жиптэй. Тэгээд хүн харж байгаад харанхуй болохоор ажлаа эхэлдэг. Түүнээс гадна металл хайгч Монголд их байна. Эртний дурсгалт газар болгонд хайлт хийгээд дуугарсан газар бүрийг ухаад явдаг. Металл хайгчийг Монголд энгийн хүмүүст хоригломоор байгаа юм. Дээр нь эртний эдлэл зарж, худалдаж буй хүмүүст ямар ч хуулийн хариуцлага хүлээлгэхгүй байна. Хүн чулуу хүртэл алга болсон тохиолдол байна. Жижиг олдворуудтай харьцуулахад хүн чулуу маш жинтэй, том шүү дээ. Тэгэхээр хууль хяналтын байгууллага шалгалтаа чангатгах хэрэгтэй. Сувдан хөнжил гарсан гэхэд би итгэхгүй байна. Би тэр нийтлэлийг уншсан. Гэхдээ итгээгүй.

-Хоёулаа Хүннүгийн олдворын тухай яриандаа эргээд орьё. Ингэхэд 189-р олдвороос гарсан булшны язгууртан ямар хүн байсан бэ?

-Яг үнэндээ язгууртны яс байхгүй. Өөрөөр хэлбэл оршуулга байхгүй. Тоногдсон гэсэн үг. Харин эсрэгээрээ тонуулчны яс байгаа. Тонуул хийж яваад дарагдаж нас барсан тонуулчны яс гарсан. Бид булшны авсны модонд он цаг тогтоох шинжилгээ хийхэд одоогоор 2050±30 жил гэж гарсан. Энэ нь Манай эриний өмнөх (МЭӨ) сүүлийн зуун болж таарч байна. Харин тонуулчны ясанд хийсэн он цаг тогтоох шинжилгээгээр 1910±30 буюу МЭ эхний зуун болж таарсан. Тэгэхээр булш болон тонуулч хоёрын дунд 100 гаруй жилийн зөрүү гарч байгаа. Эндээс гарсан хоёр хос лууны нэг нь нас барсан тонуулчны цээжний хэсгээс, нөгөө нь толгой хавиас олдсон.

-Архангай аймгийн нутаг дэвсгэрээс язгууртны булш ихээр гарсан гэхээр энэ хэсэгт Хүннү гүрэн голлон амьдарч байсан гэж ойлгож болох уу?

-Хүннү гүрэн төв, баруун, зүүн гэсэн гурван гарын системтэй байсан нь язгууртны оршуулгын газруудаар батлагдаж байна. Тухайлбал: төвийн бүсэд Архангай аймгийн Эрдэнэмандал, Хайрханы Гол мод, Өндөр-Улааны Гол мод-2, Ноён уул орно. Эдгээр газар нь хамгийн олон хамгийн том язгууртны булштай. Эдгээр оршуулгын газрууд бол Шаньюй удмынхных бололтой байдаг. Баруун гар нь гэвэл Ховд аймгийн Манхан сумын Тахилтын хотгор байна. Эндээс төвийг бодвол жижиг хэмжээтэй булшууд олддог. Зүүн гар нь Хэнтий аймгийн Баян-Адарга сумын Борбулаг, Дуурлиг нарс зэрэг газрууд болно.

-Та бүхний нээлт Хүннү судалгаанд ямар ололт, ахиц дэвшилт авч ирсэн бэ?

Бидний судалгааны гол зорилго бол Хүннү нарын угсаа гарлын асуудал. Энэ сэдэв одоо ч маргаантай байдаг. Төрийн түүхээ Хүннүгээс эхэлдэг улс Монголоос өөр бас байна. Угсаа маргааныг шийдэх хамгийн чухал чиглэл бол палеоантропологи болон ДНК-ийн судалгаа юм. Угсаа гарлын маргааныг батлах нотлох хамгийн чухал олдвор бол ялангуяа язгууртнаас гарах эртний хүний ясны хэрэглэгдэхүүн юм. Ямар антропологи төрх, генетик удамшлын мэдээллийн сантай байсан гэдэг нь хамгийн чухал асуудал. Энэ жил аравдугаар булшнаас язгууртны бүтэн гавал гарсан. Дунд эргэм насны эрэгтэй хүн байв. Цаашдаа бид энэ хүний ясанд ДНК-ийн судалгаа явуулна. Ганц хүнээр түүхэн бүхэл бүтэн үеийг тодорхойлоно гэж байхгүй. Гэхдээ бид цаашид Хүннү гүрэн монголчуудын өвөг дээдэс юм гэдгийг батлахыг зорьж байна.

-Олдворууд одоо хаана хадгалагдаж байгаа вэ, лаборатори, хүчин чадлын хувьд Монголдоо судлах боломж хэр байдаг вэ?

-Архангай аймгийн Өндөр-Улаан сумын Гол модны язгууртны булшнаас гарсан олдворууд одоо Монголдоо хадгалагдаж байгаа. Хосгүй үнэт олдворууд. Нэг ширхэг ч олдвор гадагшаа гараагүй. Олдворын зарим хэсэгт манай сургууль дээр судалгаа, шинжилгээ хийж байна. Он цаг тогтоох болон генетикийн судалгааг Монголд хийх лаборатори байхгүй. Тиймээс олдвороос дээж авч гадагшаа явуулна. Бид ихэвчлэн АНУ, Солонгос, БНХАУ, Япон руу явуулдаг. Хүний гарал, үүслийг илтгэх гол олдвор бол хүний яс. Ясны дээжинд генетикийн судалгаа хийсний үр дүнд л бид хариултыг хэлнэ. 2020 он гэхэд лабораторийн судалгааны ямар үр дүнд гарах байх гэж найдаж байна.

-Олдворууд тухайн үеийн амьдралын тодорхой мэдээллүүдийг өгдөг байх. Тэр мэдээллээс харж байхад Хүннүгийн үед хүмүүсийн аж байдал, амьдрал ямар байсан бол?

-Их сонин асуулт байна. Бид тухайн үеийн нийгэм соёлыг тэдний эдэлж хэрэглэж байсан багаж зэвсэг, ахуйн хэрэглээ, адуу малын тоног, хэрэгсэл зэргээр дамжуулан судалдаг. Хүннү гүрний булшнаас дундад Ази, Европтой холбоотой олдворууд гарч байна. Энэ нь Хүннү гүрний соёлын харилцааг илтгэж байгаа хэрэг юм. Хүннү мөн Хан улстай мөр зэрэгцэн оршиж, бие бие рүүгээ дайтаж, ялж, ялагдаж байсан. Тэгэхээр улс төр, цэрэг армийн хувьд хүртэл хүчирхэг гүрэн байсан нь илт байна. Нүүдлийн сонгодог аж ахуйтай. Өнөөдрийн монголчуудын аж байдал, амьдралын хэвшил Хүннүгийн үед сонгодог хэлбэрээ олж бүрэлдэн тогтсон гэж эрдэмтэд үздэг. Тиймээс Хүннү гүрэн яах аргагүй нүүдлийн соёл иргэншлийн анхны төрт улс юм.

-Монголчууд их сэжигч ард түмэн. Энгийн хүмүүсийн хувьд булш ухна гэдэг бол сэтгэлд нь буухгүй. Харин таны хувьд мэргэжлийн ажил учир онцлогтай байх. Булш ухаад олдвор олох тусам улам шунаж дурлана биз? Ер нь ямар мэдрэмж төрдөг вэ?

-Ялангуяа орон нутагт ажиллаж байхад ахмад настай хүмүүс ирээд хүүр ухлаа, бузрын ажил хийлээ, шөрмөс чинь татаад үхнэ дээ гээд хараал, ерөөл аль нь мэдэхгүй юм хэлдэг. Бөө хүртэл ирээд аль 3000 жилийн өмнөх булшийг Дондогдулам хатны булш байна гэх мэтээр хэлж ярьдаг. Тухайн үедээ бид инээгээд л өнгөрдөг юм. Археологийн ажил гэдэг миний хувьд дэлхий дээрх хамгийн сонирхолтой ажил мэргэжил. Өнгөрсөн түүхийг тухайн үеийн баримттай нь гаргаж ирдэг. Тиймээс булшнаас гарсан эд өлгийн зүйлээс айж эмээдэггүй, майхандаа хадгалах нь ч энүүхэнд. Тэгээд л хамт амьдарна шүү дээ. Хамгийн сүүлийн 189-р булшийг олоод бид үнэндээ цочирдсон. Булшнаас цаашид юу гарах бол гэсэн бодол л толгойд эргэлдээд байв. Хүннүгийн судалгаанд тулгамдаж буй нэг асуудал бол хүннү хэл бичгийн асуудал. Бичиг гэдэг бол хэлний биежсэн хэлбэр шүү дээ. Хэрэв Хүннү манай өвөг дээдэс юм бол өвөг монгол хэлээр ярьдаг байх ёстой. Гэтэл өнөөдрийг хүртэл Хүннү нартай холбоотой бичиг үсгийн нэг ч дурсгал алга. Өмнө нь археологичид Эгийн голоос бийр, янтай бол олж байсан. Хэрэв бичиг, үсэгтэй хөшөө, дурсгал, олдвор олбол бас нэг том дуулиан болно. Хэл шинжлэлийн хувьд энэ орон зай хоосон хэвээр л байна.

-Цаг зав гаргаж сонирхолтой ярилцлага өрнүүлсэнд баярлалаа.

"Болор дуран"-аар шалгав.
Энэ мэдээнд өгөх таны сэтгэгдэл?
134
ЗөвЗөв
30
ГайхмаарГайхмаар
9
ХахаХаха
9
ТэнэглэлТэнэглэл
8
ХөөрхөнХөөрхөн
7
БурууБуруу
6
ХарамсалтайХарамсалтай
Баярлалаа!

Холбоотой мэдээ

68 сэтгэгдэл

News.mn сайтад сэтгэгдэл оруулахад анхаарах зүйлс

Avatar

жаагий 2019-12-20 202.179.8.210

66.181.160.10- чи эрүүл үү ха ха, энэ архелогийн талаар ярьж байхад THE HU ямар хамаатай юм бэ? эмээ уугаагүй юм уу даа. Муухай атаархуу н**ш юмаа

Avatar

Зочин 2019-12-20 203.91.115.52

Hujaa nartai hamtardag n ymr uchirtai n be

Avatar

сайнаа 2019-12-20 66.181.161.31

архелогчид өөрсдөө олсон эд өлгийн зүйлсийг бариад гонконгд зарах гээд явж бсан шүү дээ

Avatar

Зочин 2019-12-20 192.82.74.176

Хаха хэзээ ч тийм Археологич Монголд байхгүй, хүн гүтгэх хуультай шүү

Avatar

Зочин 2019-12-20 202.126.88.164

балай юм үргэлж ярих юм энэ хүмүүс

Avatar

Unshigch 2019-12-20 66.181.177.44

Oldvoruudaa gadaad ruu gargaad oorsdoo heden togrog avaad uldeed. eh ornoo zarsan luivirchinguud….

Avatar

Зочин 2019-12-20 103.26.194.139

Tuuh bol juulchdiin sonirholiig tatah, eh ornoo olond zuvuur taniulah, undesnii urlag soyl, huvtsas hunaraa uursdiin ner deer avch yavahad hamgiin chuhal batalgaa. Gadaaduud Chingis haaniig hun amidaar ni chanadag geed buruu yarij reklamdaj baina, turkuud uursdiiguu hunnuchud baisan geed baina, hyataduud uursdiiguu Yuan uls baisan gej baina, orosuud huumiig Tuvachudin soyl buguud Tuvachuud ni mongolchuudtai ogt hamaaralgui geed yarij baina. Engin irgedde iim medleg ugch baina ted nar.

Avatar

Urgeljlel 2019-12-20 103.26.194.139

Engiin irged nj tegeed tsashaga ingej taraana, nasara ingej bodoj amidarch yavna. Tiimes mongol hun bur tuuhee meddeg baij, gadadud tenegted baival batalgatai tuuhe yarij ugch, davraad baival batalgaag ni haruulchih chadvartai boloh yostoi. Daan ch mongolchudin tuuhin medleg bur daan ch dee baina lee. Tur tuuhchide demjihgui bolohor muzei ni ch tuuhee sain surtalchilj chadahgui yum. Tonulchdad oldvoro aldad l…archagui ch yumdaa

Avatar

Зочин 2019-12-20 103.26.194.139

10 jiliin tuuhin bolovsrol ni tui ch baihgui, huuhduud nuuts tovchogo ch unshagui, gadadud hudla tuun yariad baihad goy zajin, yarijin, unen yarijin ntr. Tur tuuhdee anhaar!!!!. Tuuhiin bagsh nar adaglaad mongoliin tuuhee aytaihan or!!!!!. Tur tuuhchdee sanhuujuul. Tonuulchdad hyanalt tavi, huulia changatga, huulia heregjuul. Baliar yumnuud tatvar nemj mungu olohinho orond mongold ireh juulchdin toog nemj mungu oloy gej tolgoi turuud ni orj irdeggui yum baih daa.

Avatar

Tur tuuhee demj 2019-12-20 103.26.194.139

Ene baliar tur mongoliinho arheologi, tuuchid, tednii uil ajillagaa, muzein uil ajillagaand sanhuujilt uguuchee. Tegej baij ted chini ajlaa hiij, ulsiinhaa uuh tuuh, oldvoriig hamgaalj, mongoliin muzei uzuleh olon yumaar duurch, juulchid nemegdene biz dee. Soylijn said ni uhsenee hiij baidag n**** ve. Sanhuu muu baigaa uchraas l gadaad ulstai hamtarch baigaa sh d. Odoo tsaashda ene oldvoruud herheh bol?. Tur tonuulchdad zoriulj changa huuli, tuunii heregjtiig bii bolgoh yostoi.

Avatar

Зочин 2019-12-20 103.26.194.139

Olson olvdoruudaa tegeed mongoliinhoo muzeid tavij, harj handaj, hamgaalah yum baigaa biz dee???

Avatar

Nomad 2019-12-20 202.55.188.82

Run bichig bol Khvn ulsiin bichig , Evropt irehdee bichig vseg bas avch irsen geed Evrop iin sudlaachid barag togtoochihood bhad Mongoliin sudlaach iim yarij bga ni oilgomjgvi bn

Avatar

Зочин 2019-12-20 64.119.24.178

Манхнаран ээжээ тийм мэдээ сонсоно гэж мэдрээд байсан юмаа

Avatar

Зочин 2019-12-20 64.119.24.178

Мөнхнаран ээж

Avatar

Зочин 2019-12-20 66.181.161.21

Булш тонохоо зогсоо

Avatar

Зочин 2019-12-20 120.18.174.24

Turkuud bol zohion baiguulalttai manaid irj arheologiin sudalgaa ywuuldag yum bnle. Manai ydarsan heden yduu arhind orson arheologchiin proffessor,bagsh, sudlaachid ted naraas heden togrog salgachih gd l dagaj ywan turkiin tuuh gd omchluuleed batlaltsaj ywaadaa icheh heregtei..heden togrog olj l baiwal ulsiinhaa tuuhiig hudaldahaas butsahgui heden arhichid l onoodor bdiin bnle. Olon humuusiig medne.

Avatar

Зочин 2019-12-20 202.126.89.226

Зөв. Гадагшаа шинжилгээнд явуулаж бгаа нэрээр юу хийгээд бна даа.

Avatar

Thh 2019-12-20 103.26.194.139

Turkuud chini mongol nutagt baisan tureguudes garaltai. Suuld evrop ruu nuusen ard tumen. Bidentei dusal ch tsus holildoogui baij suulrugee uursduugii hunnu nar baisan, tsagan haniig ezelj baisan geed baigaa yum daa hha. Evrop tsaraitaim baij. Ingej l bid busad uls orond tuuhee iduulj baina daa. Hyataduud yuan neriig umchilj, uursdin uls bolgoj haragdulah ged baidag. Engin irgedde bur tegeed zaagaad surgatsan, nugudul ni tegeed yariad yavj baidag. Yag tuuhe yariad metgeltseher duugai bolchihdog.

Avatar

Зочин 2019-12-20 120.18.174.24

Manai tuuhchid bolon arheologchid negdsen zorilgotoi oorsdiinhoo owog deedsiin ow soyloo hamgaalj chaddag bolmoor bna. Turk metiin uls suuliin uyd Pan-turgizm gegchiig delgeruulj manai Ulsiin tuuhiig bulaaj bna.. manai tuuhchid arheologchid uunii esreg yu ch hiihgui bga ni emgenel shuu! Buhel buten ulsiinhaa ur hoichiinhoo uuh tuuhiig baga aziin arab tsusnii holitstoi yg undsen tureg eseh ni batalgaatai bish nohduuded aldaj suuh ni haramsaltai. Ene asuudal bol nen terguunii asuudal

Avatar

Зочин 2019-12-20 192.82.71.188

Хүннү нарын хэл, бичгийн судалгаа дэлхийн олон оронд гарсан даа. энэ судлагч үзээгүй бололтой. үзээд ч мэдэхгүй, уншаад ч ойлгохгүй янзтай даг аа

Avatar

mgl 2019-12-20 202.9.40.158

M

Avatar

Зочин 2019-12-20 172.58.140.82

Ter bulsh tonogchdod temdeg tabij zuult zuugeechee!

Avatar

Улаанбаатар их сургууль БУРУУТАЙ 2019-12-20 64.119.16.204

Энэ хувийн сургууль архилоги нэрээр халхавчилж хамаг юм бусадтай ухаад дууслаа. Ирээдүйд үр хүүхэд маань судалж болохгүй юу тэ. Бүртгэл зөвшөөрөл өгдөг газар нь анхаармаар байна аа. Ард түмээн. Хувийн юм хувийн юмаа л хийнэ ш дээ. Тэрнээс мартаад гарсан бүхэн л бараг хосгүй биздээ ХУЦАХ ЮМАА.

Avatar

Зочин 2019-12-20 202.126.88.45

Төрийн өмчит Улаанбаатарын Их сургууль шүү, Яамнаас зөвшөөрөлтэй ажилладаг

Avatar

Zochin 2019-12-20 202.179.24.128

Ali boloh bugdiig burtgeljuulj hyanaltandaa avahgui bol ene tord bui gadniihan anhaarahgui shuu.Amjilt husie!

Avatar

Оюутан!!!! 2019-12-20 150.129.141.157

1. Улаан баатарын их сургууль бол Төрийн өмчит сургууль ! Хувийн сургууль биш:)
2. Хэдэн үеэрээ судлаад ч дуусахааргүй их булш бунхан байдаг санаа зоволтгүй;)
3. Та энэ ярилцлагыг бүрэн гүйцэд, анхааралтай уншсан бол яагад судалдаг, ямар газрын ямар зөвшөөрөлтэй яах гэж судалдгийг ойлгоод муулах биш бахархах байлаа !! Таний хэзээч хүсээд ч хийж чадахгүй юмыг энэ хүмүүс хийсэн болохоор өчүүхэн атаархлын сэтгэлээ өөртөө үлдээнэ үү ! баярллаа 🙂

Avatar

Болд 2019-12-20 103.26.193.243

Сайхан яриа болжээ. Та бүхэнд амжилт хүсье!

Avatar

Zochin 2019-12-20 24.46.100.17

Serodjaw,Navaan,Kh .Lkhagvasuren geed sain arkheologchid iig medeh ym.
Ih ajil hiij Mongold arjheologiig hogjuulehed ih gavyatai humuusdee

Avatar

Зочин 2019-12-20 66.181.160.10

Hu nertei dash arisiin g*** bandi nariig bugdiin hoshnogo ruu n guriliin ganjin chih

Avatar

Жапан 2019-12-20 113.144.55.15

Та нар Монголын археологийн хайгуулд Хятадуудыг оруулсан нь ирээдүйд маш муу үр дагавар үүсгэх бхдаа. Их харамсалтай бна. Ер нь Монголчууд хэн мөнгө өгч бна тэр талд биеэ маш сайн худалдаж бгаа.

Avatar

Зочин 2019-12-20 103.26.194.139

Tur ene tal deer anharch hurungu orulahgui, tuhain mergejlin humus ni tonulchid aldahasa aigad arga barahda gadad ulstai hamtarch baina sh d. Ard tumem turuus ene tal deer anharal handulahiig shaardaj, tuuhcjid arheologichidoo demjvel ted mongoliin uuh tuuh, soyl dursgala hamgaalj chadah bolno. Odoogoor huurhiis chadal ni l ene baina daa.

Avatar

v 2019-12-20 202.55.188.42

shunaltai tonuulchid yamarch unetei zuil baisan heden haltar dollaraar zaraad zugaaniihaa yumiig l avna. une cene hamaagui. shunaad baigaa zuil n orchin ueiin l ed zuils shuu dee. haus, mashin , huuhen , amttai hool , gangan huvcas , zugaalah mungu geh met. uursduu baylag butteej chadahgui uls shunalaa ene meteer l darna. baylagiig uhaj hulgailj bish hiij buteej oldog uls harin chig tuuhee hamgaalna.

Avatar

Археологчид мандтугай гэхдээ 2019-12-20 66.181.161.26

2019 оны шилдэг арван олдворын нэг гэснийг нэг бол судалгаа гээд л нэг бол нээлт гээд л байх юм.

Avatar

Зочин 2019-12-20 64.119.22.229

2019 оны Топ 10 нээлтийн 1 юм, судалгааны үр дүнд олдсон

Avatar

Зочин 2019-12-20 202.9.46.17

олдвор нээлт хоёр өөр л дөө

Avatar

Зочин 2019-12-20 202.179.31.44

Эртний монголчуудын язгуурын нутаг болох хануй голд чинь төрж өслөөө… дээшээ их олрн үеэрээ миний дээдэс нутаглаж байсан байдаг юмдаа… ханашгүй уудам хангай шүү хүн малын жаргалын орон далай баян хангай даа

Avatar

zocgin 2019-12-20 192.82.76.75

odoo mongold u nen yum gej baigaa yum uu muu uxer mongoloo

Avatar

Зочин 2019-12-20 139.5.218.232

Илжигэн дээрээсээ унаж давсагаа хагалав даа чи

Avatar

Зочин 2019-12-20 59.153.112.248

Бурхан халдун монголд байгаа, Их хааны онгон Монголд байгаа гэхээр яагаад энэ хүмүүс уурлаж уцаарлаад байгаа юм бэ, энэ тухай судалгааны ажил хийгдээд 10 аад жил болж байна, Тэнгэрийн овоо Их хааны булш мөн үү гээд З.Батсайхан археологичийн санал явж байна

Avatar

Зочин 2019-12-20 64.119.16.253

Дандаа тоногдсон булш олсон гэж худлаа ш*** юм. Дандаа тоногдсон булш гэж худлаа мэдээлж талыг нь хусдаг бүлэглэл бий болчихсон биш байгаа.

Avatar

Зочин 2019-12-20 150.129.141.38

ysan muu sanaatai baachla ve chi

Avatar

Stu 2019-12-20 150.129.141.157

yum unshaad oilgohgui baij ymar ih shuumjeldeg yumde🤣😢 tonuulchid tonoh gj oroldood zarim oldwortoo hurj chadaagui bdg geed todorhoi heltsn bgazde oldwor olood delhiin neelt hiichleee geed baihad l ta nar uursduu tonochdin bishu ged bhin 🤣🤣

Avatar

Rt 2019-12-20 49.0.149.23

Хүннүгийн болон бусад булш бунхан хиргисүүрийг тонож бгаа бузар тонуулчдыг Монгол Үндэстний эх түүхийг устгаж бгаа төдийгүй хүн төрөлхтний оюуны соёлд хор хохирол учруулж бгаа гж үзэж маш хүндрүүлсэн заалт оруулж заавал шийтгэж машин техникийг нь хурааж улсын орлогод авч бх хуулийн заалт бна уу бхгүй бол нэммээр бна?! Сүртэй ш дээ гж тэрхүү хулгайчийн авгай алтан бөгжтэй болцон ? амандаа үглэх биз ?! Тэд ямар аюлтай юм хийж бгаа вэ гхр тонож хулгайлсан эд өлгийн зүйлсийг хурдхан зарж алга болгоно алт мөнгөний чээнжүүд Урт цагаан дээр хог шиг бна, хэдэн 100 , 1000 жил газарт бсан хайран түүхийн олдвор музейд очих ёстой бтал хайлш болон дуусаа, их чухал ховор олдворыг их гарын чээнжүүд авч Хятадад зарна Хятад дараа нь Хүннүгийн ийм чухал эд өлөг манай нутгаас олдлоо Хүннү Сүннү чин манай хамаатан юм бна Монгол гж бхгүй бгаагүй гж ярина! Казакстан гд бас нэг ИХ МОНГОЛ УЛС-ын муж , зохиомол улс бас яг ийм санаархалтай блд удаж буй?!!

Avatar

Дорж 2019-12-20 202.126.88.69

Олох хэрэггүй дээ, тэндээл байг,

Avatar

Зочин 2019-12-20 64.119.27.241

uuruus n uur hun avchihnaas hen ch avahgui tendee baij baig gejuu. mongolchuusiin ene huvia hicheesen homhoi uzel uu

Avatar

сандаг 2019-12-20 49.0.171.41

энэ их чухал судалгаанууд . яагаад гэвэл түрк угсаатнууд , казакууд хүннү чүүд болон 12 13 р зууны монголчууд Чингис хааныг хүртэл монгол биш түрк,казак удмын хүн гэдэг явууулга айхтар хийх боллоо. үүний эсрэг хүчтэй баримтууд гаргах хэрэгтэй болж байна.

Avatar

Зочин 2019-12-20 139.5.218.232

Илжигний ацнууд тэгж л байдаг юм

Avatar

zocgin 2019-12-20 192.82.76.75

ene uxer mongol odoo yu gej xutsaj xmuusiin tolgoig erguulex geed baigaa um bol doo

Avatar

Зочин 2019-12-20 202.126.89.79

Сайн байна уу, Чингис хааны онгоны талаар МУИС багш доктор профессор археологич З.Батсайханы санал юм, Э.Мижиддорж дэвшүүлээгүй болно,

Avatar

Зочин 2019-12-20 139.5.218.232

Zocgin Чиний өмхий ам энд дут шүлсээ үсчүүлсэн илжиг

Avatar

болд 2019-12-20 103.26.193.243

чи өөрөө ямар хүн бэ

Avatar

zocgin 2019-12-20 192.82.76.75

tegeed olooch

Avatar

тэгээд гаргаад ирээч 2019-12-20 51.15.167.49

наад ууллаа энэ шалтгаанаар бараг нураалаа сайнч ухаж байна байсан бол олдлоо наана чинь байхгүй юм байна.

Avatar

Зочин 2019-12-20 59.153.84.70

Ганц Чингис хааны бунхан гэлтгүйгээр Чингис хааны удмын бусад том хаадын булш олдоогүй л байна. Өгөөдэй, Гүюг, Мөнх, Хубилай гэх мэт

Avatar

Зочин 2019-12-20 59.153.84.70

Харин Чингис хааны том хүү Зүчийн бунхан ОХУ-д олдсон гэнэ лээ

Avatar

Зочин 2019-12-20 122.201.19.99

Сайн байна, гэхдээ хамаагүй хадуур ч болохгүй шүү

Avatar

Зочин 2019-12-20 1.223.35.59

burhan haldun bol burhand morgodg gazar. tend yu gej bohir huur tavih yum be hamaagui sghuteendee huuree bulah humuus bish

Avatar

бузар шарын шашин 2019-12-20 51.15.167.49

л*****н хар тангудын бурхан хааны бузар нэрийг энэ уулнаас салгах ёстой юм. бурхан гэдэг нь монголын нууц товчоо дээр хашин улсын эзэлж бурхан нэртэй хааныг нь цус гаргалгүй алав гэж байгаа шүү. бузар тангудууд өөрсдийн хааныхаа нэрийг бас шүтээн ууланд өгчихсөн байгаа юм аа

Avatar

Зочин 2019-12-20 202.126.89.16

Тангуд биш Төвд бөлгөө. Тангуд улс 1227 онд сөнөсөн бөлгөө. Иймэрхүү мунхаг амьтад Шарын шашныг доромжилж тараа таниулах юм даа. Болвол христчин орк биз. Хятадын коммунизм хүртэл шашныг зөвшөөрчихсөн байхад…

Avatar

Зочин 2019-12-20 66.181.181.42

Ийм хосгүй юм олдож байгааг АНУ төдийгүй нутгийн ардууд мэдэж байгаа. Нутгийн эгэл ардуудаас дор байж дахин бүү булш бунхан бүү хөнд. Нутаг орноос авч яваад хувийн дээд сургууль дээр хадгалаад байгаа нь тун зохимжгүй юм. Үүнийг төрийн тусгай хамгаалалтын доор төсвөөс санхүүжүүлж хадгалах, судалж шинжлэх ёстой.

Avatar

Зочин 2019-12-20 202.126.89.79

Хувийн сургууль биш , төрийн өмчит сургууль шүү

Avatar

болд 2019-12-20 103.26.193.243

Хувийн сургууль бишээ андуураад бна.

Avatar

Зочин 2019-12-20 27.123.214.2

Амаа жимийх юман дээрээ жимийж сураарай дүү минь. Мэдэмхийрсэн худалд чинь ш**** сэтгэлтэнгүүд итгэж хайран сайхан хангайг минь сүйтгэчих вий.

Avatar

Зочин 2019-12-20 202.126.89.79

З.Батсайхан археологичийн санал, Мижиддорж энийг дэмжиж ярьж байна, ер нь Бурхан халдун тэр тусмаа Чингисийн онгоныг монголоос олдохгүй байлгах ямар санал байна

Avatar

Зочин 2019-12-20 202.179.31.9

Tiim shu Ner tor hooson muu zaluu bn. Chalchaa

Avatar

54546 2019-12-20 122.201.23.44

Тэгээд тэр Бурхан Халдун нь хаан бгаам бол

Avatar

Зочин 2019-12-20 209.89.142.82

1990-ээд онд баахан Япончууд наадахыг чинь хайж, Үндэсний ТВ-ээр өдөржин гаргадаг байж билээ. Олоогүй буцсан.

Avatar

Зочин 2019-12-20 203.91.115.47

Архангайн Бунхан булан гэдэг газар маш олон булш байна аа… түүнийг судлах хүн байна уу? аан Бурхан халдун гэдэг нэр нь бурханд халдахгүй гэсэн үг байхаа..

NewsMN Гар утасны хувилбар Татах
NEWS.mn

Мэдээллийн эх сурвалж