"Монголчуудын бүтээн байгуулалтыг Өрнөдөд огт ярьдаггүй" | News.MN

"Монголчуудын бүтээн байгуулалтыг Өрнөдөд огт ярьдаггүй"

ШИНЭ НОМ

"Монголчуудын бүтээн байгуулалтыг Өрнөдөд огт ярьдаггүй"

"Монголчуудын бүтээн байгуулалтыг Өрнөдөд огт ярьдаггүй"

МУИС-ийн Монгол судлалын хүрээлэн, Түүхийн тэнхим болон Steppe publishing хамтран “Монголын эзэнт гүрний түүх” төслийг хэрэгжүүлж, таван боть бүтээлийг эрхлэн гаргаад буй. Энэхүү таван ботид Их Монгол улс, Юань гүрэн болоод Зүчи, Цагаадай, Ил хаант улсуудын улс төр, нийгмийн байгуулал, эдийн засаг, соёлын түүхийг цогцоор нь нэгтгэн харуулахыг зорьжээ. Тус төслийн удирдагч, МУИС-ийн Түүхийн тэнхимийн эрхлэгч, доктор, дэд профессор П.Дэлгэржаргалтай ярилцлаа.


– “Монголын эзэнт гүрний түүх” төсөл амжилттай хэрэгжиж, таван боть бүтээлээ хэвлүүллээ. Энэхүү таван ботийг ямар онол номыг барьж бүтээв гэдгээс яриагаа эхлүүлье?

-1990-ээд оноос өмнө Монголд Зөвлөлтийн Марксист түүх бичлэг хөгжиж ирсэн. Энэ үед Монголын эзэнт гүрний түүхийн судалгаа нэлээд урагш ахисан боловч зарим талаар хязгаарлагдмал, үзэл сурталжсан шинжтэй байв. Ерээд оны дараа социалист систем задарч, Марксизм онолын гол чиг хандлага байхаа больсон. Үүний дараа Өрнөдийн нийгмийн ухааны хувьслын онол орж ирсэн. Энэ онол нь эдүгээ бас нэлээд шүүмжлэгдэх болсон, үнэн хэрэг дээрээ Марксизм болон Өрнөдийн нийгмийн ухааны онол нь нийгмийн хувьслын онолоос салж хөгжсөн, хоёр чиглэл юм. Өрнөдийн нийгмийн хувьслын онолоор бол нүүдэлчид нь бүдүүлэг, соёл иргэншил бүтээдэггүй бөгөөд нүүдлийн мал аж ахуй хөгждөггүй, нүүдэлчдийн нийгэм нь овог аймгийн зохион байгуулалттай тул өөрийн жам ёсны хөгжлөөрөө төр улс байгуулдаггүй, харин суурин иргэншлээс зээлдэж авсан төртэй байдаг гэсэн загвар ойлголтыг буй болгожээ. Тиймээс марксизм, Өрнөдийн нийгмийн хувьслын онолын аль, аль нь Монголын нүүдэлчдийн нийгмийн түүхийг судлахад онол, арга зүйн хувьд учир дутагдалтай байсан.

Өрнөдийн нийгмийн хувьслын онол нь Европ төвт үзлийн үүднээс Дорно дахины ард түмнүүдийн түүхийг, тэр дундаа нүүдэлчдийн төр нийгмийн байгууллыг тайлбарладаг алдаатай хандлага гэдгийг Өрнөдийн эрдэмтэд ч өөрсдөө хүлээн зөвшөөрөөд эхэлсэн. Тэгэхээр шинэ онолын хандлага хөгжүүлж байгаа Кембрижийн их сургуулийн профессор Дэвид Снит /David Sneath/, Пенсилванийн их сургуулийн профессор Кристофер Этвуд /Christopher Atwood/, манай их сургуульд багш, эдүгээ гадаадын тэргүүлэх их сургууль, судалгааны төвүүдээр судалгаа хийж байгаа Л.Мөнх-Эрдэнэ зэрэг судлаачид онолын энэхүү шинэ хандлагыг  хөгжүүлэх, монголчуудын нийгмийн байгууллыг шинээр тайлбарлах талаар нэлээд сайн судалгааг хийж байна. Энэ шинэ онолын хандлагын үүднээс бид монголчуудын түүхийг бичих нь зүйтэй юм байна гэж үзсэн. Тэгэхээр энэ таван боть бол онол, арга зүйн хувьд харьцангуй шинэлэг. Ингэхдээ уламжлалт концепцийн давуу талыг нь аваад учир дутагдалтай талыг нь сайжруулах үүднээс бичсэн гэж үзэж болно.

– Гагц эрдэм шинжилгээ судалгааны сурвалж төдийгүй жирийн иргэд түүхээ мэдэх, ойлгоход дөхөм бүтээл болсон болов уу?

-Бид аль болох түүхийн судалгааны суурь бүтээлийн хэмжээнд бичихийг зорьсон. Тэгэхээр шинжлэх ухааны зарчмын дагуу бичсэн бүтээл гэж хэлж болно. Гэхдээ бичлэг найруулгын хувьд аль болохоор олон нийтэд ойлгомжтой байлгахыг зорьсон. Цэвэр эрдэм шинжилгээний бүтээл бол жирийн хүмүүс уншиж ойлгоход хэцүү хатуу хайрцаглагдсан бичлэгтэй байх нь бий. Гэвч бид түүнээс аль болох зайлсхийж, шинжлэх ухааны түвшинг барьсан хэр нь олон нийтэд ойлгомжтой байдлаар бичих цаг үеийн хэрэгцээ шаардлагыг анзаарч, үүнийг тусгаж ажилласан.

Өөрөөр хэлбэл, түүхчдийн бүтээл олон нийтэд хүрэхгүй байгаа нь түүхчид бидний бичлэгийн хэлбэрээс болж байна гэж үзэж байгаа. Энэхүү таван ботийг бүтээж байгаа гол зорилго бол ард түмэнд зориулж, түүхээ мэддэг болоосой гэж бичиж байгаа хэрэг шүү дээ.

-Эдгээр ботийг бүтээхэд урьд өмнө ашиглагдаагүй олон эх сурвалж ашигласан гэсэн. Тухайлбал ямар, ямар түүхэн эх сурвалжуудыг ашигласан бэ?

-Тийм ээ, Монголд бараг анх удаа перс, араб, цагадай зэрэг хэлээрх олон сурвалжуудыг эхээс нь өргөн хэмжээтэй ашигласан. Ер нь ашигласан сурвалжийн тоо хэмжээ, далайц нэлээд өргөжсөн гэж хэлж болно. Ялангуяа Цагаадайн улс, Ил хаант улсын ботийн гол зохиогч Д.Анхбаяр нь Анкарын их сургуульд доктор хамгаалсан, перс араб, түрэг хэлийг сайн эзэмшсэн залуу эрдэмтэн. Өмнө нь бид “Судрын чуулган”, “Ертөнцийг байлдан дагууллын түүх” зэрэг томоохон сурвалжуудыг ихэвчлэн орчуулгаар ашиглаж байлаа. Гэтэл орон нутгийн шинжтэй жижиг сурвалжууд маш их байдаг юм байна. Сурвалжийн хувьд энэ мэтчилэн боть тус бүр дээр маш олон зүйлийг ярьж болно л доо.

-Өргөн сурвалж ашиглахын хэрээр дэлхийд өөрсдийнхөө түүхийг үнэн мөнөөр нь таниулахад хувь нэмэр болох нь дамжиггүй?

-Нэг зүйлийг зориуд онцлоход Монголын эзэнт гүрний түүхийн судалгаа нь нэгд, түүх бичлэгийн хувьд арга зүй нь европ төвт үзэл баримтлалтай, хоёрт эх сурвалжийн хувьд, ялагдсан ард түмний гомдлыг тээсэн сурвалжуудад тэр бүр шүүмжлэлтэй хандалгүй, шууд үнэлэлт дүгнэлт өгөх нь түгээмэл байсан. Сурвалжийн мэдээлэлд шүүмжлэлтэй хандалгүй, шууд авч бичсэнээс болоод Чингис хаан болоод түүнийг залгамжлагчдын байлдан дагуулал, дэлхийд явуулсан бодлогыг асар их харгис, хэрцгий байсан гэдэг тийм загвар ойлголт өрнөдөд тогтчихсон байдаг. Нөгөө талаар Монголын эзэнт гүрний түүх дэлхийд сайн судлагдсан уу гэвэл судлагдсан. Гэхдээ тэдний судалж байгаа өнцөг нь Монголын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд багтаж байсан тухайн улс үндэстэн өөрсдийнхөө түүхийг, өөрсдийнхөө өнцгөөр харж бичсэн нь түгээмэл. Гэтэл бидний хувьд, Ираны юм уу Иракийн, Хятадын юм уу, Дундад Азийн түүх бичих гээгүй, Монголын түүхийг бичиж байгаа. Тийм учраас үзэл баримтлалын хувьд, монголчууд байлдан дагууллынхаа дараа тэр улс, бүс нутгийг түвшитгэн тогтоохдоо ямар бодлого явуулж, тэр нь дэлхийн хөгжилд, бүс нутагт, тухайн ард түмний түүхэнд ямар үүрэг гүйцэтгэсэн бэ, эдийн засаг, соёлын хөгжилд нь яаж нөлөөлсөн юм бэ гэдгийг тодруулахыг зорьсон. Үүнийг бид нар “Монгол төвт түүх бичлэг” буюу “Монголын түүхийг төв болгосон түүх бичлэг” гэж нэрлээд байгаа юм. Харин үүнийг маань зарим хүмүүс буруу ойлгоод, европ төвт үзэлтэй адилтган, монголчууд их мундаг, бусад нь доогуур байсан гэсэн байдлаар хандаж бичээд байна гэж буруу ойлгож болохгүй шүү.

Өөрөөр хэлбэл, бид Монголын түүхийн үүднээс харж бичиж байгаа хэрэг. Монголчууд бид агуу түүхтэй. Энэ агуу түүхийг бодитоор нь дэлхийд хүлээн зөвшөөрүүлэхдээ шинжлэх ухааны үндсэн зарчмыг чанд баримтлан, онол арга зүйн хувьд орчин үеийн шинжлэх ухааны түвшинд бичиж байж хүлээн зөвшөөрүүлнэ гэдгийг зарчмыг төслийн багийнхан баримталж бичсэн. Монголын эзэнт гүрний үед эдийн засаг, соёлын асар их дэвшил гарч, бүс нутгийг хамарсан томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдсэн. Үүнийг тухайн улсууд монголчуудын нөлөөгүй, өөрсдөө хийж бүтээсэн юм шиг бичдэг түүх бичлэгийн хандлага дэлхийд хэт давамгай байгаа учраас бидний түүх буруу ойлгогддог. Үүнийг залруулахад Монголын түүхчид хувь нэмрээ оруулах ёстой. Тийм учраас бид монголын түүхийг төв болгосон түүх бичлэгийн үүднээс бичихийг хичээсэн.

-Байлдан дагууллынхаа дараа монголчуудын бий болгосон бүтээн байгуулалтуудаас дурдвал сонин байх болов уу?

– Энэ төслийн хүрээнд эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд байсан нэлээд олон газруудаар явлаа. Жишээ нь Иранд 2 удаа очсон. Узбек, Турк гэх мэт торгоны замын дагуу гол газруудаар, мөн байлдаан болсон газруудаар явж үзсэн. Ил хаадын байгуулсан гурван нийслэлээс эхлээд, бүтээн байгуулалт, хот суурин, сүм хийд, бунхан, хөшөө дурсгал олон бий. Соёл урлагийн салбарт үсрэнгүй амжилт гарсан байдаг. Монголчуудын албан татвар, санхүү мөнгөний бодлого, худалдааг дэмжсэн бодлого нь  чөлөөт худалдааны асар өргөн орон зайг буй болгож,  торгоны замыг өргөтгөн хөгжүүлсэн. Олон улсын худалдааны замыг засаж сайжруулж, өртөө зам байгуулж, аюулгүй байдлыг хангаснаар худалдаа арилжаа цэцэглэн хөгжсөн.  Худалдааны замын дагуух хот суурин, зах зээлийн газрууд, гар урлал цэцэглэн хөгжсөн. Худалдааны замын дагуу дэн буудал Караван сарай олноор байгуулагдсаныг очиж үзлээ. Ялангуяа 13, 14-р зууны үеийн бүтээн байгуулалтууд болох эмнэлгүүд, шашны сургалтын газрууд /мадриса/, одон орны оргилууд олон бий. Тэр бүхэн Монголын төрийн бодлогоор хийгдсэн бүтээн байгуулалт шүү дээ. Гэтэл дэлхий монголчуудыг ийм бүтээн байгуулалт хийсэн гэж ярьдаггүй. Эвдсэн нураасан байлаа гэхэд дараа нь хамаагүй илүү түвшинд сэргээн хөгжүүлж, бүтээн байгуулалт хийсэн байхад, яагаад сэргээн босгож, бүтээн байгуулсныг ярихгүй байна гэдэг бол асуудал юм.

-Даяаршлын эрин зууны энэ их мэдээлэл дунд түүхээ мэдэх судлах завгүй залуу үе өсөж байна. Яг энэ үед түүхээ мэдэхийн ач холбогдол юу юм бэ?

-Түүх гэдэг бол тэр ард түмний ой санамж. Яагаад мэргэд түүхээ мэдэхгүй хүн ойд төрсөн сармагчин лугаа адил гэсэн юм бэ. Түүхээ мэдэхгүй бол чи бараг амьтан шүү гэж хэлээд байгаа биз дээ. Хувь хүнээр ярих юм бол хүн ой санамжаа алдчихаар өөрөө хэн бэ гэдгээ ч ойлгохоо больдог. Тэр хүнийг хуурч мэхлэхэд маш амархан, өөрөөр хэлбэл ямар ч амьдралын туршлагагүй насанд хүрсэн хүүхэд л болчихож байгаа хэрэг. Түүхээ мэдэхгүй байх нь үүнтэй л адил. Хүн түүхээсээ сургамж авдаг. Хүн нас явах тусмаа ухаалаг болдог шиг урт удаан түүхтэй ард түмэн бол түүхийнхээ сайн талыг батжуулан залгамжилж, алдаа байвал түүнээсээ сургамж авдаг. Ингэж явсан ард түмэн урт удаан, бөх бат оршин тогтнодог.

Нөгөөтэйгүүр түүх гэдэг бол тухайн ард түмний адилсал буюу үндэсний ухамсрын гол цөм болж байдаг. Монголчууд бид өөрсдийгөө яагаад нэгдмэл ард түмэн гэж бодоод байгаа юм. Энэ бол бид хэдэн мянган жил нэг түүхтэй явсных. Монголыг монгол угсаатан, монгол үндэстэн болгож байгаа зүйл бол, монгол хүнийг монгол хүн болгож байгаа зүйл бол өөрийнх нь түүх соёл юм. Өөрийнхөө түүх соёлыг үгүйсгэнэ гэдэг бол өөрийнхөө аав ээж, эмээ өвөөг үгүйсгэж байгаатай адил хэрэг. Миний өвөө бол миний өвөө биш ээ, би америк өвөөтэй юм байгаа юм, би хятад эмээ өвөөтэй гэж хэлж байгаатай ижил юм. Эзэнт гүрний түүх ямар ч хэрэггүй гэж үзвэл миний өвөө эмээ надад ямар ч хэрэггүй. Би өөрөө ийм болоод төрчихсөн юм гэж байгаатай ялгаагүй.

Дэлхийн том гүрнүүд мэдээж бодлого явуулдаг. Глобалчлал гэдэг бол өрнөдийн соёлыг дэлхийд түгээх бодлого шүү дээ. Хүн өөрийгөө мэдэхгүй байх тусмаа гадны юмыг дуурайдаг. Тэр улс орнууд ч өөрийгөө дуурайлгах сонирхолтой байна шүү дээ. Харин монгол хүнд Монголынх нь түүхийг мэдүүлэхийн тулд төр бодлого хэрэгжүүлэх ёстой.

– Ярилцсанд баярлалаа.

Ц.ДЭЛГЭРМАА

"Болор дуран"-аар шалгав.
Энэ мэдээнд өгөх таны сэтгэгдэл?
25
ЗөвЗөв
2
ТэнэглэлТэнэглэл
2
БурууБуруу
1
ХөөрхөнХөөрхөн
1
ГайхмаарГайхмаар
1
ХарамсалтайХарамсалтай
0
ХахаХаха
Баярлалаа!

31 сэтгэгдэл

News.mn сайтад сэтгэгдэл оруулахад анхаарах зүйлс

Avatar

Түүхч 2019-10-11 58.179.165.241

Уг 5-н ботьд дандаа анхдагч эх сурвалжуудыг тухайн сурвалжийн тэр хэлнээс нь ашигласан байна. Харин Түүхийн хүрээлэнгээс гаргасан 5-н боть нь 2000 оны дундуур гаргаж байсан өмнөх хэдэн номоо бараг тэр чигээр нь дахиад хэвлэчихсэн байх юм. Адилхан улсын байгууллага байлтай. Адилхан түүхчид байлтай. Мэдлэг чадвар, боловсрол, хэл усны гээд олон зүйлийн ялгаа гарч байна даа.

Avatar

Уншигч 2019-10-11 66.181.189.106

Дандаа анхдагч эх сурвалжуудыг сурвалжийн тэр хэлнээс нь ашигласан байна лээ. Яалт ч үгүй цолгорсон бүтээл.

Avatar

Зочин 2019-10-11 202.55.188.44

Монголын түүхийн эрт болон эзэнт гүрний түүхийн 10 ботийг бичсэн энэ түүхчдийг төрөөс шагнаж урамшуулах хэрэгтэй

Avatar

анхдагч 2019-10-11 66.181.184.166

Монголын нэртэй мэдлэгтэй түүхчдийн нэг шүү манай Дэлгэржаргаль Баянхонгор аймгийн уугуул ер нь хаа очиж монголын чадалтай сайн түүхчид төв халхаас гардаг юм. Үүний найз Болдбаатар гээд бас мундаг түүхч ШУТИСд байна. МУБИС д бас Болдбаатар байна. бас Булганы Болдбаатар байнаь за тэгээд Гантулга. Сүхбаатарууд гээд олон сайхан эрдэмтэн түүхчид байна ид хийж бүтээж байгаа насан дээр нь алдар цолыг нь өгөөрэй Ерөнхийлөгчөөь энэ ороо бусгаа цагт ганц улс төржөөгүй салбарынхан шүү

Avatar

HU 2019-10-11 157.230.160.226

HU рок хамтлаг дэлхийд Чингис хааны нэрийг дахин сэргээж бгаа цаг дор олон хэл др яаралтай орчуулж онлайн, дижитал, ном хэлбэрээр борлуулах хэрэгтэй

Avatar

Зочин 2019-10-11 202.55.188.88

unen unen saihan

Avatar

Зочин 2019-10-11 202.179.27.123

Муис-ийн багш нар суурь судалгааны ажил хийж байгаад баяр хүргэе. Гэтэл Түүхийн хүрээлэн зурагт альбом хийгээд байгаад гайхах юм.

Avatar

Тунгалаг 2019-10-11 178.241.76.40

МУИС-ийн Түүхмйн тэнхимийн багш нартаа баяр хүргэе. үнэхээрийн шинэ төвшинд гарсан бүтээл байналээ. уг нь уг 5 ботийг унших челленж хийвэл зүгээр юм даа

Avatar

gerel 2019-10-11 103.212.119.108

Odoo ene nomoo angli, oros, germani, hyatad,ispani geh metiin helruu orchuulj hevleh heregtei. Uneheer l mongolchuud hegen ued delhiig manlailj yavsan um chini ene buteel bol delhiin ard tumniih baih uchirtai

Avatar

Зочин 2019-10-11 103.14.37.8

Uls torch tuuhch shuu

Avatar

Зочин 2019-10-11 202.126.88.196

шинжлэх ухааны бүтээлд яагаад хорсоод байгаа юм бол доо хөархий

Avatar

Зочин 2019-10-11 207.154.196.198

Molor erdene ene nomyg avch unshih heregtei, mongolyn tyyhiin talaar sots yeiin 10 jiliin medlegtei gsn shd.

Avatar

Hyatad 2019-10-11 95.91.214.186

Ene tuuhch Mi-iin ugsaani hyatad gesen buz dee. Hyatadaar mongoliin tuuh bichuulehee bolimoor yum.

Avatar

Жамц 2019-10-11 202.126.88.196

олон хүний бүтээлийг барааг нь ч харалгүй нэр нүүр нь гардаггүй энэ газар ингэж суухаасаа ичих хэрэгтэй, монголын түүх бичигдэхээс айсан чи л харин ХЯТАД байх даа

Avatar

zochin 2019-10-11 202.179.27.123

Түүх гэдэг бол өнгөрсөн одоо ирээдүй гурван цагийн хэлхээ холбоо юм. Чи өнгөрсөн түүхээ мэдэхгүй учир одоо байгаагаа ойлгохгүй бас ирээдүй чамд байхгүй гэсэн үг

Avatar

zochin 2019-10-11 95.91.214.186

Tuuh hangalttai yarilaa, ireeduigee yarih heregtei baina. ene nomond yuu ni shine yum be?

Hudlaa ih yaridag shuu, Chinges haanii tursun udur urid ni havar baisanaa odoo uvul bolchihson hezee zun boloh bol?

Avatar

Зочин 2019-10-11 82.113.121.7

Түүхээ мэдэхгүй байж ирээдүй ярьна гэж хаана байдаг вэ. Түүхээ ярьж мэдэж эхэлж байгаа нь том урагшилж байна гэсэн үг

Avatar

Зочин 2019-10-11 66.181.161.127

Tuuhchiddee bayarllaa. Mongol buh hun unshaasai. Saihan buteel gargajee

Avatar

J. Erka 2019-10-11 66.181.161.75

Ярилцлага маш их таалагдлаа. "Монголын эзэнт гүрний түүхийн бичээс Их Монгол Улс"-ын түүхийг заавал уншнаа …

Avatar

Зочин 2019-10-11 202.126.88.196

Айл бүхэн авахсан. Үр хүүхэд нь уншаад өөрийгөө МОНГОЛ ХҮН гэж бахархах болно доо ирээдүйд.

Avatar

Монгол 2019-10-11 202.126.88.196

Түүхчид маань ажлаа онц хийж үүргээ 100000% биелүүлж байна даа. Нууц товчоо шиг л нандин бүтээл болсон байна шүү дээ. Үнэхээр гайхалтай.

Avatar

Зочин 2019-10-11 202.126.88.178

Ali Battulga ve?

Ernheilugch l biz!

Avatar

battulga 2019-10-11 89.219.22.140

ene chini hyatadiin e****z gesen bjz dee tuukh bivhdeg aan

Avatar

Зочин 2019-10-11 202.21.111.170

Баттулга аа, ингэж явахаар үхээч

Avatar

Зочин 2019-10-11 202.9.42.250

mundag bnaa. ta byhnii ajild amjilt hysey.

Avatar

Зочин 2019-10-11 202.179.27.123

Сайхан бүтээл бна. Муис-ийн түүхийн тэнхимийн багш нар мундаг бна. Амжилт хүсье

Avatar

бат 2019-10-11 103.10.22.177

амжилт

Avatar

Зочин 2019-10-11 202.126.89.155

Хаанаас Худалдаж авах вэй

Avatar

Дуламка 2019-10-11 192.82.66.181

Амжилт хүсье

Avatar

Зочин 2019-10-11 202.21.111.170

Маш их баярлалаа. Заавал авч унших болно оо

Avatar

Зочин 2019-10-11 94.230.246.6

Сайхан ажил болжээ.
Монголд очмогцоо худалдан авч унших болно.
Та бүхэнд амжилт хүсье

NewsMN Гар утасны хувилбар Татах
NEWS.mn

Мэдээллийн эх сурвалж