XX зууны баруун монголын домогт хөвгүүд | News.MN

XX зууны баруун монголын домогт хөвгүүд

Хуучирсан мэдээ: 2012.04.11-нд нийтлэгдсэн

XX зууны баруун монголын домогт хөвгүүд

2012 онд Ховд хотыг чөлөөлж, Баруун Монголчууд Манжийн дарлалаас хагацаж, Богд хаант Монгол улсад нэгдсэнийг 100 жилийн ой болно.

1912 онд Баруун хязгаарын ард түмний түүхэнд эргэлт гэж нэрлэмээр олон зүйл тохиожээ. 1912 оны зуны эхэн сард Ховдын хязгаарын гурван хошуу Богд хаант Монгол улсдаа  нэгдэхээр өргөдөл хүсэлт илгээж байсан бол 7-р сард Ховд хотыг Манж, Хятадаас чөлөлөх дайныг эхлүүлсэн билээ. Манжийн талхидалаас хагацан салахыг уриалсан Жа лам хэмээх Догшин хутагт Дамбийжанцан, Жалханз хутагт Дамдинбазар нарын уриалгыг Дөрвөд, Баяд, Урианхай, Торгууд, Захчин, Өөлд бүгдээр хүлээн авч түрэн босож Манжийн 150 гаруй жилийн талхидал, дарангуйлалыг халсан түүхтэй. Ховд хотыг бүслэн хааж, Алтайн цаанаас байнга нэмэгдэн ирсэн Хятад цэрэгтэй тулалдсан энэ байлдаанд 3000 гаруй цэрэг эрс оролцсон юм.

          Доор намтрыг нь товч бичиж буй баатар эрсээс гадна заавал дурдах ёстой хүмүүс бий. Энд нэрлэж буй баатрууд чин зориг үзүүлж цэрэг захирч гарамгай амжилт гаргаж байсан бол зарим нь алтан амиа өргөсөн баатар юм. Үүнд

  • Дөрвөдийн Зоригт ханы хошууны мэйрэн Баатар, бэйс Аюурзана,
  •  Баядын Ерөөлт засгийн хошууны мэйрэн Нацаг,
  • Дөрвөдийн Далай ханы хошууны тайж Түмэнбадам-Аюурзана, мэйрэн Дагдан, занги Нацагдорж, цэрэг Хөхөлдэй,
  •  Баядын дайчин засгийн хошууны Засаг, ван Самданжамцой, залан Эбэй, занги Түвширэх,
  •  Баядын Жонон засгийн хошууны занги Надмид, Үйзэн засгийн хошууны залан Бүргэд, Саруул засгийн хошууны тайж Парчин, Сэцэн засгийн хошууны мэйрэн Очир, Эрдэнэ засгийн хошууны занги Мөхөлдөг, Эетэй засгийн хошууны мэйрэн Даваа нарыг онцгойлон нэрлэе.

Улиастай, Хүрээнд суух Манжийн амбан Монголчуудад бууж өгч нутаг руугаа хөөгдсөн тэр үед ганцхан Ховдод суугаа Манж амбан бууж өгөх нь байтугай “сайн дураар бууж өгч Монгол нутагаас явах”-ыг шаардахаар очсон Торгуудын Төмөржин ноёныг эрүүдэн хороож, гарцаагүй дайн тулаанаар шийдвэрлэх арга замгүй байдалд хүргэсэн билээ. Ийнхүү 1912 оны зуны эхэн сараас эхлэн Ховдын дайн эхэлж, намрын эхэн сард шийдвэрлэх тулалдаан болсон түүхтэй. Баруун Монголын ард олныг өөрийн биеэр үлгэрлэн дагуулсан ноёдуудыг товч танилцуулъя.

ҮНЭН СҮСЭГТ ЗОРИГТ ХАН СОДНОМЖАНЦОЙ

Дөрвөдийн хошой чин ван Гомбожавын ахмад хүү, тэрбээр 1880 онд төржээ. Зургаан  настайдаа эцгээ залгамжилж 1686 онд Засаг, хошой чин вангийн хэргэм зэргийг хүртжээ. Хар багаасаа төрийн хэрэгт суралцсан тэрбээр 1925 он хүртэл хошууг захирч явжээ. Түүний үед Улаангомын Дэчинравжаалин хийдэд шинэ дацангууд нээгдэж, хүрээ хийд өргөжин тэлж байжээ. Мөн энэ үед хошууны хүн ам өсөж 12 сумтай болов.

            1912 онд Богд хаант Монгол улсад харъяат чуулганы бусад гурван  хошууны хамтаар дагаж орох өргөдөл гаргасан тул Үнэн Зоригт хан цол, ханы хэргэм хүртээжээ. 1912онд Ховд хотыг Манжуудаас чөлөөлөх тэмцэлд өөрийн хошуунаас 500 шахам цэрэг удирдан оролцсон төдийгүй өөрийн биеэр хүчин зүтгэж Богд хаанаас хүрэн жолоо, шар торгон өргөмжлөл хүртэж байжээ. Содномжанцой 1912 онд Зоригт ханы хэргэм хүртэж байхдаа 32 настай байжээ.

            Дөрвөдийн хоёр чуулганы хамтарсан их хурал 1921 оны 7-8-р сард хоёр хошууны зааг нутгийн ойролцоо одоогийн Түргэн сумын нутаг Мөстийн бэлчир хэмээх газар хуралдаж, Баруун Монголын ардын засгийн газрыг байгуулахад Зоригт хан Содномжанцой тус засгийн газрын дэд сайдаар тохоогдож байжээ. 1911-12, 1921 оны хувьсгалын үед эх нутгаа харийн цэргээс чөлөөлөх үйлсэд бие сэтгэл, эд хөрөнгөөр хүчин зүтгэж, мөн Чуулган, аймгийг толгойлон удирдаж ирсэн Содномжамцой ханыг судлаж түүхэнд эзлэх байр суурийг нь зохих ёсоор эзлүүлэх ёстой.

ХАРЛАГ БЭЙС АЮУРЗАНА

Хошой чин ван Гомбожавын хүү Аюурзана 1883 онд  төрсөн. Чин улсын Бадаргуулт төрийн 27-р он (1901)-д тайж болсон. 1912 онд харъяат аймгийн хан, да жанжин, олон засгуудын хуучин тамгуудыг халж, шинэ тамга цутгуулах, мөнгө хүргэх, бас Богд гэгээнд мөргөхөөр очсон учирт бэйсийн зэрэг хүртжээ.

            Олонд “Харлаг бэйс” хэмээн алдаршсан нь насан багадаа хийдэд шавилж байгаад шар шувталж хар болсонтой холбоотой Сэргэлэн авхаалжтай, эрдэм номтой тайж байв. Өөрийн хөрөнгөөс ядарч зовсон лам, хар олонд өглөг их тараадаг ноён байсан гэлцдэг. Тэрбээр 1913 онд Баруун хязгаарыг тохинуулахын сайдын хамтаар баруун хязгаарыг Хасгууд уугалан түвээсэнд цэрэг авч амжилттай дайтаж байжээ.

            1913 оноос Зоригт ханы хошууны хэргийг эрхлэн шийтгэж, 1920 онд Автономик засгийг  сэргээх асуудлаар Бээжинд очсон Монголын төлөөлөгчдийн дунд баруун хязгаарыг төлөөлөн бэйс очиж байв. 1920 онд Ховдын сайдаар тохоон томилогдож байсан. 1921 онд Мөстийн бэлчирт байгуулагдсан Баруун монголын Ардын засгийн газрын дотоод яамны сайдаар томилогдсон. 1922 онд Ховдод суух төлөөний сайдаар Гомбо-Идшин гүн томилогдсоны дараа Аюурзана бэйс Дөрвөдийн баруун чуулганы даргаар тохоогдож байсан байна.

            1923-1924 онууд Монгол улсын Гадаад явдлын яамны эрхэлсэн түшмэлээр ажиллаж байгаад чөлөө мэдүүлэн уул нутагтаа иржээ. 1928 онд “Дөрвөдийг тусгаарлах гэсэн шар Санжийн хэрэг”-т холбогдон байцаагдаж байгаад 1929 онд нас баржээ. Тэрбээр Орос хийцийн хоёр давхар байшин бариулж байсан нь одоо хүртэл Улаангом хотноо буй. Хоёр давхар байшингийнхаа хажууд хүнсний зориулалт бүхий урт цагаан байшинг ердийн тоосгоор бариулсан байдаг. Хоёр давхар байшинг Богдын өвлийн ордонтой төстэй, хэлбэр хийц нь Европ маягтай, шавар дээвэр, модон тааз, тоосгон ханатай, дээд давхарт гадны зочин гийчин буудаг, нарийн модон вандантай байсан, доод давхарт Хятад маягийн халуун ханзтай, дээд давхарт гадна талаас нь шатаар ордог, Аюурзана бэйс өөрөө хавар, намрын цагт сууж амьдардаг гэх зэргээр судлаачид тодорхойлон бичсэн байна. Дөрвөд аймагт анхны хоршоо байгуулагдахад тэрбээр орон сууцаа өгч байсан мэдээ бий.

ТӨГС ХҮЛЭГ ДАЛАЙ ХАН ТҮМЭНДЭЛГЭРЖАВ

Дөрвөд далай хан Галсаннамжилын ахмад хүү. 1874 онд төржээ.     1912 онд Засаг, Төгс хүлэг Далай хан цол залгамжилсан. Бат ерөөлт, үнэн сүсэгт, төгс хөлөг Дөрвөд Далай хан Г.Түмэндэлгэржав 1911 оны Монголын ард түмний үндэсний эрх чөлөөний тэмцэлд эрслэн босож, Ховд хотыг чөлөөлөхөд өөрийн хошууны 700 цэргийг удирдан оролцжээ. Үүний учир Богд хаанаас өндөр хэргэм зэрэг шагнуулжээ. 1912-1913 онд Засагт хан аймгийн Дайчин засаг Жалчингомбодоржийн хошуунд нэвтрэн дээрэм тонуул хийж байсан Хасгийн дээрэмчдийг Ховдын сайд Ноён хутагт Дамбийжанцангийн хамтаар 500 шилдэг цэргээ дагуулан очиж бут цохиж байжээ.

 Дөрвөдийн зүүнгарын чуулган (нийт 12 хошуутай)-ыг удирдахын хамт аймгийн хан, хошууны Засаг ноён байж, 1914 оноос 1917 он хүртэл Ховдын хэрэг шийтгэх сайд, 1916 онд Монгол улсын сангийн яамны дэд сайд, 1917-1919 он хүртэл Ховдын сайдын албыг хашиж явжээ. 1921 оны ардын хувьсгалын ялалтыг Баруун Монголд үргэлжлүүлэн тэндээс гадаадын цэргийг хөөхөд хүчин зүтгэл гаргасан хүн юм. 1921 оны 7-р сард Баруун Монголын Ардын засгийн газрыг байгуулж тус Засгийн газар татан буугдтал Ерөнхий сайдаар ажиллаж байв.

   1921-1925 он хүртэл Ховдод сууж хэрэг шийтгэх сайдаар ажиллаж байгаад дараа нь энгийн ардын ёсоор 1937 он хүртэл амьдарчээ.

  1922 Ховд хязгаарыг төвхнүүлэх төлөөний сайд, Жанжин, Хичээнгүй баатар  бэйл Магсаржаваас Ардын Засгийн газрын Цэргийн яаманд айлтгасан нэгэн бичгээс түүнийг тухайн үед хэрхэн үнэлж байсныг мэдэж болно. Тус бичигт

      “Дөрвөдийн сайн заяат зүүн гарын сайд Далай хан Түмэндэлгэржав болбоос язгуураас шашин Монголын их хэргийн тул чармайн зүтгэсээр ирсэн бидний улсын нэгэн их гавъяа журамтан мөн. Ялангуяа Ардын эрхт засгийг анхнаа үүсгэн явуулах цагаас төлөөний их түшмэд Дамбадорж, Хасбаатар, Нацов нар лугаа нийтлэн онц тусламжийг үзүүлсэн хэргийн улмаас цагаан намын хулгай нарт баригдан амь бие буснихад хүрч, басхүү албат ард нь нэн бэрхээр зовж зүдэн ардын намын цэрэгт үнэн журмаар тусалсан нь гавъяагүй гэвэл үл болох мэт бөгөөд зүй нь учрыг барж туйлын газраас лавлан тогтоовоос зохихын тулд энэхүү сайдын урьд олгосон хишиг жавшааныг сүүл дор тодорхойлон гаргаж Монгол Ардын Засгийн газарт яаравчлан мэдүүлж явуулаад хүрмэгц байцаан томилж энэ зүйлийн хоцрогдсон гавъяаг илэрхийлэн харъяат сайдыг хууль ёсоор сайшаан хөхүүлбээс болох амой. Үүний тул өргөн илгээв” гэжээ. 

http://horidoimergen.blog.gogo.mn/

0 сэтгэгдэл

News.mn сайтад сэтгэгдэл оруулахад анхаарах зүйлс

Avatar

ded 2012-04-11 202.70.40.52

Dalai khan chin Khovdiig ezlehed tsergee ogohgui gej gants guriij baisan gar shuu dee. Dambiijaa l ailgaj baij neg yum daichilsan. Ugaasaa hujaagaas uhtlee aidag gar baisan gedeg.

Avatar

Зочин 2012-04-11 122.201.18.144

ховдын хязгаарыг бусад бүх л монголчууд очиж чөлөөлсийшдээ,сайн ноён хан Намнансүрэн ховдыг чөлөөлөх ажиллагаанд хувиасаа их хөрөнгө мөнгө хандивласан түүх байдгийг бичээч,

Avatar

Зочин 2012-04-11 202.131.232.179

та нар яагаад нямдоржийг хаяж байгаа юм бэ үнэхээр алдас болно шүү өөрийгөө бурхан луугаа өргөсөн энэ сайхан монгол тулгатны 100 эрхмийн нэгийг дэндүү гомдоож байна даа даанч дээ

Avatar

НЯМДОРЖ 2012-04-11 182.160.24.253

Тэр үед Х.Баттулгатай хамт төрсөн бол муу наймаачинг Манжуудтай нийлж 9-н эрүүгээр тамлаж зовоогоод хэрэгийг хүлээлгээд гоё байхгүй юу н**ш гэж..

Avatar

zochin 2012-04-11 182.160.24.253

Dambiijaa chini Hatanbaatar magsarjaviin morinjolooch baisan yum bishuu.

Avatar

Зочин 2012-04-11 202.179.11.34

Үнэн сүсэгт зоригт хан, Харлаг бэйс, Төгс хүлэг далай хан гээд л тэр үеийн хэргэм их сайхан нэртэй байжээ

Avatar

Зочин 2012-04-11 202.179.11.34

Үнэн сүсэгт зоригт хан, Харлаг бэйс, Төгс хүлэг далай хан гээд л тэр үеийн хэргэм их сайхан нэртэй байжээ

Avatar

ҮНЭН НЬ 2012-04-11 202.70.39.254

ДӨРВӨД ХҮН ХҮН БИШ———— ДӨРВӨН ШИЙР ХООЛ БИШ

Avatar

Зочин 2012-04-11 202.179.27.120

bargiin damdinsuren ochij choloolsiim aa harin ch baruun mongoliin noyod chin ulsaas salahiig husehgui bsn gedeg sh dee

Avatar

бббб 2012-04-11 202.21.113.138

Манжууд монголыг дарлаад байсан юм байхгүй дээ,зайлуул.Монголчууд манжид татвар огт төлдөггүй харин дандаа манжаас датаац авдаг тогтолцоог ямар дарлал гэхэв. манжууд чинь бидэн шиг яг адилхан хувцас үс гэзэгтэй малчин түмэн шүү дэ.

Avatar

Зочин 2012-04-11 202.70.41.102

Сонирхолтой түүх байна. Чингнис хааны үеэс өөр түүхгүй юм шиг аашилдаг зарим нөхдүүд дахин дахин уншаасай.

Avatar

Амбий 2012-04-11 202.170.68.131

Дөрвөд далай хан Галсаннамжилын ахмад хүү ТҮМЭНДЭЛГЭРЖАВ чинь Нөгөө Амбий гээд жүжигчиний Кинонд бүтээсэн дүр шүү дээ. Ноёны хүү болоод хүүхэнд дурлаад тэр нь тоохгүй байдаг даа ккк

Avatar

zochin 2012-04-11 93.130.51.145

setguulchee chi bichsenee unshij hyanach

Avatar

zochin 2012-04-11 93.130.51.145

setguulchee chi bichsenee unshij hyanach

Avatar

Зочин 2012-04-11 182.160.56.159

2012 онд Ховд хотыг чөлөөлж ….
ene setguulchiig ee

Avatar

Зочин 2012-04-11 182.160.56.159

2012 on gene uu

Avatar

Зочин 2012-04-11 202.170.69.69

100 jiliin oi ni 2012 ond bolno l gej bichsen bna shde teglee ch ene setguulch bish huvi hunii blog

Avatar

Зочин 2012-04-11 202.179.8.90

нүүрэн дээрээ ялаат нямкааг бичих хэрэгтэй. эх орноо баатарлагаар хамгаалж хятадад тагнуул хийж бөөлжиж явсан шүү дээ. хятадыг бөөлжиж хохироож байсан байгаам

Avatar

bat 2012-04-11 202.21.113.138

uvs nutgiin mini neriig baasdsan olhiogui amitan. nutag usiig mini sendiicheed baina. unuu muu nert javlangaas uur khun alga. songuuli bolohoor ayalgati bolcihdog busad ued ichdeg novshnuud bid chin yazguuriin mongolchuud shuu nyamdorjoo uvs nuuriin nulimas ursaj baina shuu chamd nutgaa geh setgel judag baina uu esvel chi baruun mongol tumniig tureesleed suuj baigaa yum uu…
demberel dargiig har l daa hushuutiig emhelchihene biz dee

Avatar

Зочин 2012-04-11 202.170.93.2

Энэ бол үнэн түүх байнав Хатанбаатар Магсаржав Ховдыг чөлөөлөхөд Дамбийжаагийн морин жолоочоор явсан хүн. Цагаантан улаантанг дамжиж урваж яьсан жинхэнэ муу нохой байгаа юм

Avatar

Зочин 2012-04-11 70.72.92.148

НЯМДОРЖ -н нэр алга. Орондоо жорлондоо хууль юу яаж сэтгэлээ хангадаг баатар эр. Энэ эрийн дээр зөвхөн сансар буй

NewsMN Гар утасны хувилбар Татах
NEWS.mn

Мэдээллийн эх сурвалж